1991 - 1994

Τόμας Σ. Ἔλιοτ

Ο εθῦνες το λογοτέχνη

Μετάφραση: Γιώργος Σεφέρης, περ. Αγγλοελληνική Επιθεώρηση, Μάιος 1945, αναδημ. στο περ. Εποπτεία, Ὀκτώβριος 1993.

Εμφάσεις από την Εποπτεία. Μπορείτε να διαβάσετε το πρωτότυπο στο Αναγνωστήριο της Pro Europa.

ΘΑ ΗΘΕΛΑ ΠΡΩΤΑ ν ρίσω μ ποιὰ σημασία θ χρησιμοποιήσω τν ὅρο «λογοτέχνης». Θ ννο τ συγγραφέα πο τ γράψιμο εναι γι' ατν πρτα π' ὅλα τέχνη, πο τν πασχολε τ ὕφος ὅσο κα τ περιεχόμενο, κα πο γι ν καταλάβεις τ ἔργα του πρέπει κα τ ὕφος του ν νοιώσεις κα τ περιεχόμενό τους ν καταλάβεις. Εἶ­ναι διαίτερα ὁ ποιητς (καθς κι' ὁ δραματικς ποιητής) κα ὁ μυ­θιστοριογράφος. Ξεχωρίζοντάς τους, δν ρνιόμαστε τν τίτλο τοῦ «λογοτέχνη» σ συγγραφες πο καλλιεργον πολλ λλα εδη το λόγου· εναι μο­νάχα νας τρόπος ν πομονώσουμε τ πρόβλημα τς εθύνης το λογοτέχνη ς λογοτέχνη. Κι' ν ὅσα χω ν π ληθεύουν γι τν ποιητ κα τ μυθιστοριογρά­φο, θ ληθεύουν κα γι τος λλους συγγραφες κατ τ μέτρο πο εναι «καλ­λιτέχνες».

πρώτη εθύνη το λογοτέχνη εναι φυσικ ἡ εθύνη πέναντι στν τέχνη του, ατ πο οτε ὁ χρόνος οτε ο περιστάσεις μπορον ν τ μειώσουν ν τν λλάξουν κα πο τν χουν κα ο λλοι καλλιτέχνες: πρέπει δηλαδ ν δουλεύει ὅσο μπορε καλύτερα τ λικό του. Ἡ διαφορά του π' τος λλους καλλιτέχνες εναι ὅτι τ λικό του εναι ἡ γλσσα του: δ ζωγραφίζουμε λοι μας, οτε εμαστε λοι μουσικοί, λοι μας μως μιλμε. Ατ γενν στ λογοτέχνη μιὰ εδικ εθύνη πέναντι σ σους μιλνε τν δια γλσσα, μιὰ εθύνη πο δν τ συμμερίζονται σοι δουλεύουν λλες τέχνες. Ἀλλὰ γενικ ο εδικς εθύνες πο πωμίζεται σ κάθε περίσταση ὁ λογοτέχνης πρέπει νἄρχουνται σ δευτερότερη μοίρα π τ μόνιμην εθύνη πο χει σν τεχνίτης το λόγου. Δν εναι στόσο κατ κανόνα ὁ λογοτέχνης πορροφημένος ποκλειστικ μ τ δημιουργία ργων τέχνης. χει κι λλα νδιαφέροντα, πως ὁ κάθε νθρωπος, νδιαφέροντα πο εναι πολ πιθαν ν σκήσουν κάποια πίδραση στ περιεχόμενο κα στ νόημα τν λογοτεχνικν του ργων. χει τν δια εθύνη κα θ πρεπε ν χει κα τ διο νδιαφέρον γι τ μοίρα τς πατρίδας του κα γι τ πολιτικ κα κοινωνικά της πράγματα ὅσο κάθε λλος πολίτης· κα τίποτα δν ποχρεώνει τος λογοτέχνες περισσότερο παρ τος λλους πολτες ν ὁμογνωμοῦν κα ν ποστηρίζουν τν δια μερίδα κα τ διο πρόγραμμα στ ζητήματα ατά. πάρχουν στόσο ρισμένα ζητήματα πο φορον τ κοινά, που θ ἔπρεπε ὁ λογοτέχνης ν κφράζει τ γνώμη του κα ν σκε τν πιρροή του, χι μόνο σν πολίτης, λλ κα σν λογοτέχνης: κα νομί­ζω πς σ τέτοια ζητήματα ο λογοτέχνες, θ ἔπρεπε ν ὁμογνωμοῦν. ναφέρω μερικ παρακάτω, χωρς κα ν περιμένω πς θ συμφωνήσουν λοι ο λογοτέχνες μαζί μου: ν περιοριζόμουν μως σ διαπιστώσεις πο θ μποροσαν λοι οἱ λο­γοτέχνες, ς λογοτέχνες ν τς παραδεχτον μέσως, δν θἄλεγα παρ κοινοτο­πίες.

Τν λογοτέχνη στν πόστασή του δν τν πασχολε ὁ πολιτικς ὁ οκονο­μικς χάρτης τς Ερώπης, λλ θ πρεπε ν τν πασχολε ξεχωριστ ὁ πνευ­ματικός της χάρτης. Τ πρόβλημα τοτο πο φορ τ σχέση νάμεσα στς διά­φορες πνευματικς παραδόσεις κα γλσσες τς Ερώπης πρέπει ν τ ἀντικρύσει ὁ λογοτέχνης πρτα σν πρόβλημα το τόπου του: μ' ατ τ πρσμα, τ ξωτερι­κ ζητήματα δν εναι παρ μιὰ προέκταση τν σωτερικν ζητημάτων. Σχεδν κάθε χώρα πο χει π καιρ διαμορφωθε εναι μιὰ σύνθεση π διάφορες τοπι­κς παραδόσεις πνευματικο πολιτισμο κι' ταν κόμα εναι φυλετικ πόλυτα μοιογενής, παρουσιάζει π' τν νατολ στ δύση κα συχνότερα π' τ βορι στ νοτι διαφορς στ γλσσα, στ ἔθιμα, στν τρόπο πο σκέπτεται κα ασθά­νεται. Οἱ ξένοι φυσικ φαντάζουνται συνήθως πς μιὰ μικρ χώρα εναι πολ πι μοιόμορφη, π' ,τι εναι πραγματικά: κα μ' λο πο ὁ μορφωμένος ξένος ξέρει πς ἡ Μεγάλη Βρετανία συγκεντρώνει στ μικρ περιοχή της διάφορες φυλς κα διάφορες γλσσες, ποτιμάει κάποτε τ σημασία κα τν προστριβν κα τν συ­χν ετυχισμένων συνδυασμν τν διαφορετικν τύπων πρς ναν κοιν σκοπό. Εναι κοινοτοπία τι ἡ βιομηχανοκρατία (πο τ λοκληρωτικ καθεσττα δν εἶ­ναι παρ πολιτικ ἔκφρασή της) τείνει ν ξαφανίσει ατς τς διαφορές, ν ξερι­ζώσει τος νθρώπους π' τ γ τν προγόνων, ν τος συμφύρει σ μεγάλα βιομηχανικ κα μπορικ κέντρα ν τος σκορπίζει δ κα κε, καταπς παγορεύουν οἱ νάγκες τς βιομηχανίας κα τς κατανομς. π πολιτικ ποψη ἡ βιομηχανο­κρατία τείνει ν συγκεντρώσει τ διεύθυνση τν ργασιν σ μιὰ μεγάλη μητρόπο­λη κα ν μειώσει, λέγχοντάς το ἡ δια, τ νδιαφέρον πρς τ τοπικ ζητήματα πο παρέχουν στν νθρωπο τν πολιτική του περα κα τ συνείδηση τς εθύ­νης. Μιὰ διαμαρτυρία πέναντι σ' ατ τν τάση εναι ὁ «τοπικισμός», πως κ­φράζεται κάθε τόσο στ ατήματα τς Σκωτίας κα τς Οὐαλλίας γι μεγαλύτερη τοπικν ατονομία.

Συχνδυναμία το «τοπικισμο» ετανε ν παραδέχεται πς μπορε ν για­τρευτε μιὰ πνευματικ κρίση μ πολιτικ μέσα, ν ποδίδει σ τομα πο νήκουν στν πικρατέστερη πνευματικ παράδοση κακόβουλες προθέσεις πού σως δν χουν, κα ν προτείνει μιὰ πρόχειρη γιατριά, μ τ ν μν μβαθύνει ρκετ στατια. Ο ὑλιστὲς βλέπουν συχν μ ερωνεία ατς τς τοπικιστικς κινήσεις. Ὁ λο­γοτέχνης πο θ εταν διαίτερα νδεδειγμένος ν τς σεβαστε κα ν τς κρίνει, θ πρεπε ν μπορε ν βλέπει πι πέρα κι' π' τν τοπικιστ πατριώτη. Θ πρεπε ν ξέρει πς τ πνεμα δν μπορε ν νθίσει οὔτε μέσα στν πόλυτη κα παγκόσμια μοιομορφία, οτε μέσα στν πομονωμένη ατάρκεια, ὅτι ἡ τοπικ κα ἡ γενικ πνευματικ παράδοση χι μόνο δν ντιστρατεύονται, λλ εναι κα ληθιν παραίτητες ἡ μιὰ στν λλη. Λιγότερο κόπο χρειάζεται βέβαια ὁ μηχανοκρατικς νθρωπος γι ν συλλάβει τν δέα τς παγκόσμιας μοιομορφίας κα τς πολυ­ταρχίας, νῶ ἡ νωση τν τοπικν πνευματικν παραδόσεων σ μιὰ νιαία πνευ­ματικὴ παράδοση εναι πι δύσκολη κα στ σύλληψη κα στν πραγματοποίηση. Μ ὁ λογοτέχνης θ πρεπε ν ξέρει τι μοιομορφία σημαίνει ξαφάνιση τς παράδοσης κα ατάρκεια σημαίνει τ μαρασμό της π τροφία.

λογοτέχνης θἄπρεπε ν βλέπει κόμα, πς να σοζύγιο γροτικς κα στι­κῆς ζως εναι παραίτητο σ κάθε διαμέρισμα πο χει τν τοπική του πνευματι­κὴ παράδοση. Χωρς μεγάλες πολιτεες -χι ναγκαστικ μεγάλες μ τ νεώτερη λικ σημασία λλ σν κέντρα μις κοινωνίας μ νώτερη πνευματικότητα κα καλλιεργημένους τρόπους -ὁ πολιτισμς νς θνους δ θ ξεπεράσει ποτ τ πί­πεδο τς φυσικς ζως. Χωρς πάλι τ ζω τς γς, ὅπου ντλε τς δυνάμεις της, ἡ στικ πνευματικ παράδοση χάνει τν πηγ πο τν ναζωογονε κα τν νανεώ­νει. Fortunatus et ille qui deos novit agrestes.

νότητα κα πολυμορφία.

,τι μαθαίνουμε μελετώντας καθένας τς σωτερικς συνθκες τς χώρας του μπορομε ν τ φαρμόσουμε στν πνευματικ οκονομία τς Ερώπης. Ὁ πρωταρχικς σκοπς τς πολιτικς στερα π ναν μεγάλο πόλεμο πρέπει ν εἶ­ναι, φυσικά, ἡ δραίωση τς ερήνης, μιᾶς ερήνης σταθερς. Μ κατ τος και­ρος λλάζουν κα ο ντιλήψεις σχετικ μ τος παραίτητους ὅρους γι τν ε­ρήνη. στερα π' τν περασμένο πόλεμο ἡ δέα τς ερήνης συνυφάνθηκε μ τν δέα τς νεξαρτησίας κα τς λευθερίας: Πίστευαν ὅτι ν τ κάθε ἔθνος διευθε­τοσε μόνο του ὅλα τ σωτερικά του ζητήματα κα μεταβίβαζε τς ξωτερικές του πολιτικς ποθέσεις σ μιὰ Κοινωνία τν θνν, θ ξασφαλίζονταν παντοτειν ερήνη. ντίληψη ατ παρέβλεπε τν νότητα τς ερωπαϊκς πνευματικς πα­ράδοσης. στερα π τοτον τν πόλεμο ἡ δέα τς ερήνης φαίνεται πς θ συν­δυαστε μλλον μ τν δέα τς καλύτερης πόδοσης, μ' λλα λόγια μ ὅ,τι μπορε ν γίνει ντικείμενο προγράμματος. Ατ θ σήμαινε ν παραβλέψουμε τν πολυ­μορφία τς ερωπαϊκς πνευματικς παράδοσης. χι πς ἡ πνευματικ παράδο­ση κινδυνεύει ν γνοηθεῖ· τ ντίθετο, πιστεύω πς θἄταν σφαλέστερη ν συζη­τούσαμε λιγότερο γι' ατήν. Λέγοντας «πνευματικ παράδοση» δν ξεχωρίζουμε καλ τν ννοια τς Ερωπαϊκς πνευματικς παράδοσης -παράδοσης πο μερι­κς ποδιαιρέσεις της δ συμπίπτουν μ τ θνικ σύνορα κα ὅπου διασταυρώνουνται διάφορα νήματα πικοινωνίας νάμεσα στς χρες, κα πο στόσο ξεχωρίζει σν πνευματικ παράδοση. Κα πάρχει φόβος ν θεωρηθε νάλογη ἡ σημασία τς κάθε πνευματικς παράδοσης μ τ μέγεθος, τν πληθυσμό, τος πόρους κα τ δύναμη τν θνν.

νάφερα τ πρόβλημα τν τοπικν διαφορν φυλς κα παράδοσης μέσα σ' να θνος (καθς στ Μ. Βρεταννία) ὄχι μόνο γιατί μᾶς βοηθάει ἡ ναλογία του πρς τν Ερωπαϊκ πολυμορφία, λλ γιατί πιστεύω ὅτι κα τ δύο προβλήματα ποτελον οσιαστικ να κα μόνο. Δέ μοῦ φαίνεται δυνατ μιὰ ἑνοποίηση τν κυριοτέρων τοπικν πνευματικν παραδόσεων τς Ερώπης ν ἡ κάθε νότητα δν ποτελεται π στοιχεα πο διαφέρουν σημαντικ μεταξύ τους. Μιὰ πόλυ­τα νοποιημένη θνικ παιδεία, σν κείνη πο φιλοδόξησαν ν πραγματοποιή­σουν στ Γερμανία ο δεολόγοι κα ο πολιτικοί της τ τελευταῖα κατ κι' πάνω χρόνια, τείνει ν γίνει, καθς φαίνεται εκολα π καθαρ πολιτικ σκοπιά, μιὰ πειλὴ γι τος γειτόνους της. κενο πο δ φαίνεται μέσως εναι πς π πνευματικ ποψη μιὰ τόσο πόλυτη θνικ ἑνοποίηση ποτελε κίνδυνο γι τ διο τ θνος. Εναι λοφάνερο τι σ' να θνος πο διδάχτηκαν ο πολτες του ν θεωρονται δέλφια, ἡ δελφοσύνη ντείνεται π τ κοιν μσος γι τος ξένους κα τ ντείνει. Μπορομε μάλιστα ν πομε τι να ἔθνος που δ συμβαίνουν σωτερικς διενέξεις κα διαμάχες δ μπορε ν εναι πιθυμητ μέλος τς κοινότη­τας τν ερωπαϊκν θνν. Ἀλλὰ πιστεύω τι πόλυτη πνευματικ μοιομορφία δηγε να ἔθνος στν πόλυτη πνευματικ στείρωση. Ο σωτερικς πνευματικς διαμάχες του εναι λοιπν παραίτητες, ς ἕνα σημεο γι ν πραγματοποιήσει κάτι στ πεδίο τς τέχνης, το στοχασμο κα τς πνευματικς δημιουργίας κα ν προσφέρει τ συνεισφορά του στ ερωπαϊκ πνεμα.

λλὰ μιὰ γόνιμη σορρόπηση τν τοπικν κα φυλετικν δυνάμεων μέσα στ κάθε θνος κα νάμεσα στς κοινότητες τς Ερώπης δέ μοῦ φαίνεται τόσο εκο­λο ν κατορθωθε σο μοιάζουν ν τ πιστεύουν μερικο θεωρητικο σν τν κα­θηγητ Ε.Η. Carr, πο συγκεντρώνουν τν προσοχή τους σ καθαρ πολιτικ προβλήματα. «χουμε κάθε λόγο ν ποθέτουμε, λέει ὁ Καθηγητς Κρ στ ργο του Προϋποθέσεις τς ερήνης, τι πολλο Οὐαλλοί, Καταλάνοι κα Οὐσβέκοι κα­τάφεραν ν θεωρον τν αυτό τους σ' λλα κεφάλαια καλν Οὐαλλό, Καταλαν Οὐσβέκο κα σ' λλα πάλι καλ Βρετανό, σπαν Σοβιετικ πολίτη».

Δν ξέρω γι πόσους Καταλάνους κα Οὐσβέκους ληθεύει ατό, λλ σο γι τος Οὐαλλοὺς ὁ Καθηγητς Κρ φαίνεται ν' ἀπαντᾶ σ' να ρώτημα πο κανένας Οὐαλλὸς δ θ τ ναρωτιόταν. Ο περισσότεροι Οὐαλλοί, δν μφιβάλλω, θ θε­ωρον τν αυτό τους κα «καλ Οὐαλλό», κα «καλ Βρεταννό» (φήνω πο ἔχουν π καταγωγ περισσότερα δικαιώματα π' τος περισσότερους πὸ μᾶς σ' ατ τ νησ ν θεωρον τν αυτό τους Βρετανν- λλ ὁ κ. Κρ πρξε Καθηγητς στ Ἄμπερυστουιθ κα θ πρεπε ν ξέρει): Τ ζήτημα γι' ατος εναι ν ἡ Οὐαλλέζικη πνευματικ παράδοση μπορε ν διατηρήσει τν πόστασή της κα ν' ναπτυ­χθε παρ' ὅλη τν πίεση πο σκεται π τ Λονδίνο γι μιὰ διαφοροποίητη μοιομορφία. Τ διο ρώτημα χει τεθε κα στ Σκωτία, τ διο ρώτημα θ ἔπρεπε ν τεθε κα σ κάθε γγλικ κομητεία πο δν πορροφήθηκε κόμα π τ Λονδίνο π καμι μεγάλη παρχιακ βιομηχανικ πολιτεία. ν λες ο περιοχς τς Μ. Βρεταννίας χάσουν τν τοπική τους πνευματικ παράδοση, δ θ χουν τίποτα ν συνεισφέρουν στ δημιουργία τς Βρεταννικς παιδείας κα ἡ Μ. Βρεταννία μ τ σειρά της δν θ χει τίποτα ν συνεισφέρει στν πνευματικ πολιτισμ τς Ερώ­πης.

Επαμε πς ἡ πνευματικ εεξία τς Ερώπης καθς κα τν τμημάτων πο τν ποτελον εναι συμβίβαστη μ τς κρες μορφς κα το θνικισμο κα το διεθνισμο.φορμ στόσο ατο το κακο, πο καταστρέφει τ διο τ ἔδαφος που ἔχει τς ρίζες της ἡ πνευματικ ζωή, δν εναι τόσο ο κρες δεολογίες κα ὁ φανατισμς πο συνδαυλίζουν, σο ἡ δυσώπητη πίεση το σύγχρονου βιομηχανισμοῦ, πο θέτει τ προβλήματα πο ο κρες δεολογίες προσπαθον ν λύ­σουν. να π τ σοβαρότερα πακόλουθα τοῦ βιομηχανισμο εναι τι μᾶς μεταβάλλει σ πνευματικς μηχανς κα προσπαθομε στερα ν βρομε μηχανικς λύ­σεις γι προβλήματα πο οσιαστικ εναι προβλήματα ζως.

λληλοεξάρτηση

σως ν δωσα τν ντύπωση στς παραπάνω σελίδες ὅτι πομακρύνομαι λο­ένα κα περισσότερο π τ θέμα το ρθρου μου -τν εθύνη το λογοτέχνη. Ο πολιτικο θ σχολονται πάντα μ τ πολιτικ προβλήματα κι' ο οκονομολόγοι μ τ οκονομικὰ κα θ γίνουνται πάντα συμβιβασμο νάμεσα στν πολιτικ κα στν οκονομικ ποψη. Κα πως κριβς ο κλάδοι τοτοι δν εναι ντελς ξε­χωριστοί, κα δ μπορον ν ξυπηρετηθον κανοποιητικ χωρς τ συνεργασία κα τν δύο εδικοτήτων, ἔτσι κα ὁ πνευματικς τομέας δ μπορε ν πομονωθε π κανέναν π τος δύο λλους. ν εἴταν τσι, κι' ν μποροσαν οἱ λογοτέχνες κα ο λλοι πνευματικο νθρωποι ν κολουθήσουν δική τους πορεία διαφορών­τας γι ὅ,τι συμβαίνει στ σφαρα τς πολιτικς κα τς οκονομίας, τ πράγματα θ εταν ἁπλᾶ. Ἡ ντίληψη πς μπορε ν γίνει καθαρ νας τέτοιος διαχωρι­σμς διαφαίνεται κα στν πόμενη φράση το Καθηγητ Κάρ:

«Ἡ παρξη μιᾶς φυλετικς γλωσσικς μάδας μ κάποια μοιογένεια, νοποιημένης π μιὰ κοιν παράδοση κα π τν καλλιέργεια μιᾶς κοινς παιδείας δν πρέπει ν θεωρεται πι πρωταρχικς λόγος γι τν δρυση τ διατήρηση μιᾶς νεξάρτητης πολιτικς νότητας».

πως εναι διατυπωμένη ατ ἡ πρόταση δ μπορομε ν πομε πς εναι παράδεκτη. Ἀλλὰ χρειάζεται διασάφηση, γιατὶ ἀλλοιῶς θ μποροσε κανες ν συμπεράνει πς «μιὰ φυλετικ γλωσσικ μάδα μ κάποια μοιογένεια, ἑνοποιη­μένη π μιὰ κοιν παράδοση κα π τν καλλιέργεια μιᾶς κοινς παιδείας» μπο­ρε ν κμάσει πνευματικά, νενόχλητη, σο κι' ν εναι πολιτικ ξαρτημένη. Μ λλα λόγια θέτω τ ρώτημα: Μπορε ν μείνει νεξάρτητη ἡ πνευματικ νάπτυ­ξη μιᾶς τέτοιας μάδας, ν δν χει κάποιο βαθμ πολιτικς νεξαρτησίας; Τὸ ἔχω γι βέβαιο στόσο τι κα ἡ ἀπόλυτη πνευματικ ατονομία εναι συμβίβαστη μ τν παρξη νς πανευρωπαϊκο πνευματικο σοσιαλισμο. Τ οσιαστικ προ­βλήματα το κόσμου ποτελον στν πράξη να σύμπλεγμα, μιὰ σύγχυση συνή­θως, π πολιτικές, οκονομικές, πνευματικς κα θρησκευτικς πόψεις. Μία περισσότερες π τς πόψεις ατς θυσιάζουνται πάντα σ' κείνη πο πιβάλ­λουν ο περιστάσεις, λλ κάθε μιά τους συνεπάγεται τς πόλοιπες.

νας κίνδυνος

εθύνη το λογοτέχνη τν ρα τούτη το παγορεύει λοιπν οὔτε ν' διαφο­ρήσει γι τν πολιτικ κα γι τν οκονομία, οτε βέβαια κα ν γκαταλείψει τ λογοτεχνία, γι ν' ναλάβει να γνα γι πράγματα πο δν καταλαβαίνει. Θ ἔπρεπε στόσο ν πιτηρε γρυπνα τ ργο τν πολιτικν κα τν οκονομολόγων, γι ν λέγχει καὶ ν προειδοποιε ταν ο ποφάσεις κα ο πράξεις τους κινδυνεύ­ουν ν χουν συνέπειες γι τν παιδεία. Ατς ο συνέπειες θ πρεπε ὁ λογοτέχνης ν θεωρήσει χρέος του ν τς σταθμίζει. Οἱ πολιτικο κα οἱ οκονομολόγοι ξεχννε συνήθως ὅτι οἱ πράξεις τους μπορον ν ἔχουν συνέπειες γι τν παιδεία. Ὁ λογο­τέχνης εναι ὁ ἁρμοδιότερος γι ν τς προβλέψει κα γι ν διακρίνει τ σημασία τους.

Δ θ θελα ν δώσω τν ντύπωση πς παραδέχομαι ὅτι πάρχουν συγκεκρι­μένα σύνορα νάμεσα στ ζητήματα τς μεσης κα τς μμεσης ρμοδιότητας το λογοτέχνη. Στν κπαίδευση, λόγου χάρη, δν τν πασχολον τόσο μεσα τ προβλήματα τς ργάνωσης κα τς διοίκησης τς λαϊκς μόρφωσης, σο τ περιεχό­μενο τς κπαίδευσης. Θ πρεπε βέβαια ν γνωρίζει κάτι πο πολς κόσμος φαίνε­ται ν μν τ χει καταλάβει, ὅτι μπορε ν χουμε νώτερο πνευματικ πολιτισμ μ λίγη κπαίδευση κα τι ἡ πολλ ἐκπαίδευση δ συνεπάγεται πνευματικ πρόοδο. π μερικς πλευρς δν παίρνει τν κπαίδευση τόσο στ σοβαρά, ὅσο φαίνουνται ν τν παίρνουν λλοι νθρωποι. Χρέος του εναι ν νοιάζεται γι τν ποιότη­τα κα ν χει διάκοπα στ νο του κάτι πο εκολα τ παραβλέπουμε: ὅ,τι, ν εμασταν ποχρεωμένοι ν διαλέξουμε, θ πρεπε ν προτιμήσουμε ν μορφώνουνται λίγοι κα καλά, παρ ν μορφώνουνται λοι μέτρια. χει χρέος ν περιφρουρε κα τ κεφάλαια τς κπαίδευσης πο στάθηκαν κοιν κτμα λων τν ερωπαϊ­κν θνν. κρος θνικισμς στν κπαίδευση δὲ μᾶς πειλε μόνο· μς λυμαίνε­ται κυριολεκτικά. Τ ψηλότερα κεφάλαια τς πανάρχαιης ερωπαϊκς παιδείας εναι, πιστεύω, ἡ μελέτη τς Λατινικς κα τς λληνικς γλώσσας κα λογοτε­χνίας κα ἡ μελέτη τς καθαρς πιστήμης.


Μιὰ μοιβαία ποχρέωση

Σ μιὰ ποχ ὅπου ἡ πιστήμη ξυμνεται προπαντς γι τ λικ κέρδη πο ποδίδουν ο φευρέσεις κα οἱ νακαλύψεις πο φείλονται στν φαρμογή της, δν εναι καιρη σως ἡ πόμνηση ὅτι ἡ φαρμοσμένη πιστήμη εναι πάντοτε νδε­χόμενο ν μολυνθε π πολιτικ κα οκονομικὰ κίνητρα, κα ὅτι οἱ φευρέσεις κα οἱ νακαλύψεις ρέσουν στν νθρωπο κα γι τς κοινς εεργεσίες πο το προσφέρουν κα γιατί το χρησιμεύουν γι ν κμεταλλεύεται τος λλους νθρώ­πους κα στν ερήνη κα στν πόλεμο· κι' κόμα πς δ φτάνει ν χρησιμοποιε κανες τς διες μηχανς κα ν πολαμβάνει τς διες νέσεις κα τν δια ατρικ περίθαλψη γι ν ποκτήσει κα ν' ναπτύξει κοιν πνευματικότητα κα κοιν πολιτισμό. Γι' ατ μιλ γι τν πιστήμη μ κάποιους νδοιασμούς· μως εμαι πό­λυτα βέβαιος πς γι ν διασωθε ἡ Ερωπαϊκ πνευματικ παράδοση λλ κα γι ν φεληθον ο θνικο συντελεστς πο τν παρτίζουν πρέπει ν καλλιεργοῦν­ται διάκοπα ο πηγές της, στν λλάδα κα στ Ρώμη καὶ ν νανεώνονται διά­κοπα κε. Θ πρόσθετα κα τν ουδαία, ν κα προτιμ ν περιοριστ ὅσο γίνεται στν πνευματικ ποψη, παρ στ θρησκευτική.

Εναι κι' λλα ζητήματα πο θἄπρεπε γρυπνα ν παρακολουθε ὁ λογοτέχνης· ζητήματα πείγοντα πο νδέχεται ν προκύπτουν κάθε τόσο δ κ' ἐκεῖ σ εδικς περιπτώσεις που πειλεται ἡ λευθερία του. Δν ννο μονάχα τν λεγχο τς λογοκρισίας στ πολιτικά, θρησκευτικ κα θικ ζητήματα: ἡ περα μ δίδα­ξε πς ατς ο κδηλώσεις πρέπει ν ντιμετωπίζονται μόλις παρουσιάζουνται. ννο μως κόμη τος κινδύνους πο μπορον ν γεννηθον π τν πίσημη ν­θάρρυνση κα κηδεμονία τν τεχνν, τος κινδύνους πο θ πειλοσαν τος λογο­τέχνες, ν γίνουνταν μ τν τέχνη τους πηρέτες το Κράτους. Οἱ σύγχρονες κυβερ­νήσεις ξέρουν καλ τ νέα φεύρεση, τν «πνευματικ προπαγάνδα», κόμα κι' ταν ο κυβερντες δν χουν μεγάλη κλίση στ πνευματικ ἔργα: Κι' ὅσο κι' ν εναι παραίτητη ἡ «πνευματικ προπαγάνδα» μ τς σημερινς συνθκες, πρέπει ν θυμόμαστε καλ πς κάθε προπαγάνδα μπορε ν διαφθαρε.

Καθς επα κα πρίν, δν περιμένω ν συμφωνήσουν μ τς πόψεις μου λοι οἱ λογοτέχνες σ' λες τς χρες τς Ερώπης. Ἀλλὰ τολμ ν λπίζω τι μερικο νάμεσά τους θ συμφωνήσουν πς σ' ναν τομέα δημοσίων προβλημάτων χουμε λοι, σχετα μ τν θνικότητα, τ γλσσα κα τς πολιτικές μας τάσεις, κοιν συμφέροντα κα μπορομε ν λπίζουμε τι θ ἔχουμε κοιν γνώμη. Κα λπίζω ν συμφωνήσουν μερικο πς ξέφρασα μερικ π' ατ τ προβλήματα. Αὐτὴ ἡ συμ­φωνία θ δινε βαρύτερο περιεχόμενο στ φράση «δημοκρατία τν γραμμάτων». Ἡ «δημοκρατία» (γι ν μεταχειριστ ἕναν σχυρότερον ὅρον) ἡ «δελφότητα» τν γραμμάτων δν προϋποθέτει ετυχς ν' ἀγαπιῶνται μεταξύ τους λοι οἱ λογοτέ­χνες. Ἡ ζήλεια κα ἡ δολοπλοκία διαίρεσαν κα θ διαιρον πάντα τος συγγρα­φες· λλ τοῦτο ἴσα-ἴσα προϋποθέτει πς ἔχουμε μοιβαο δεσμ κα μιὰ μοι­βαία ποχρέωση πρς να κοιν δανικ κα πς γι ρισμένα ζητήματα θ πρεπε ν ποτεινόμαστε στν Ερώπη, κόμα κι'ταν μιλμε μονάχα στος συμπατριτες μας.