Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Παν. Δρακόπουλος | Αρχείο | Τέχνες - 2 Νοεμβρίου 2011 03:25 πμ

Παν. Δρακόπουλος, Η Τρέλα και το Τέρας



Φαίνεται πως ο ίδιος ο Μπρώυγκελ αγαπούσε τη χαρακτική περισσότερο απ’ τη ζωγραφική. Χρησιμοποίησε την πρωτοποριακή τεχνολογία της εποχής του, για να δημιουργήσει μια μεγάλη σειρά έργων που μπορούσε ν’ αποκτήσει το ευρύ κοινό – η Τρίτη στη σειρά κατηγορία του κοινού του. Δεν ενδιαφέρθηκε για εικονογράφηση κειμένων (όπως άλλοι μεγάλοι χαράκτες)• αν σε κάποιο έργο του συναντούμε κείμενο, πρόκειται για απλή λεζάντα. Τα χαρακτικά του Μπρώυγκελ είχαν μεγάλη ανταπόκριση στο κοινό. Μόλις τυπωνόταν ένα έργο του, κυκλοφορούσαν αμέσως κλεψίτυπα στη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία. Αμέτρητοι είναι, άλλωστε, αυτοί που προσπάθησαν να τον μιμηθούν.

Το 1556 θεωρείται έτος — καμπή στη καλλιτεχνική δημιουργία του Πήτερ Μπρώυγκελ. Μέχρι τότε, το έργο του βρισκόταν μέσα στα πλαίσια που έθεσε η ιταλική Αναγέννηση. Αλλά εντελώς ξαφνικά, και χωρίς κανένα μεταβατικό στάδιο, ο Μπρώυγκελ εισέρχεται στον κόσμο των «τεράτων του βυθού», στο σκοτεινό κόσμο της «δαιμονικής τρέλας». Η μετάβαση αυτή απασχολεί τους ειδικούς, που τη συνδέουν με το λεγόμενο πρόβλημα των σχέσεων Μπος-Μπρώυγκελ.

Ο Ιερώνυμος Μπος είναι ένα μυστήριο ο ίδιος. Το όνομά του Γέροεν (Ιερώνυμος) βαν Αίκεν (από το Άαχεν) δείχνει τη γερμανική καταγωγή του. Υπέγραφε τα έργα του με το επίθετο Μπος, δηλαδή με την κατάληξη της γενέτειράς του: γεννήθηκε στο ‘s-Hertogenbosch της Βόρειας Βραβάνδης, σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων από τη Μπρέντα, γενέτειρα του Μπρώυγκελ. Δεν είναι γνωστό πότε γεννήθηκε (ίσως το 1450), ούτε πότε πέθανε (ίσως το 1516). Γνωρίζουμε ότι το 1486 έγινε μέλος της θρησκευτικής οργάνωσης «Αδελφότης της Θεοτόκου» και έμεινε ενεργό μέλος ως τον θάνατό του. Παρά τις προσπάθειές μου, δεν κατόρθωσα να μάθω κάτι ουσιαστικό γι’ αυτή την οργάνωση. Επρόκειτο, πάντως, για κάποια από τις πολλές μικρές μυστικιστικές αιρετικές οργανώσεις της εποχής εκείνης. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι κατά τον ύστερο μεσαίωνα σημειώνεται μεγάλη άνθηση του μυστικισμού και οργάνωση των μυστικιστών σε μικρές ομάδες, συνήθως εξωεκκλησιαστικές. Δεν είναι άμοιρο σημασίας το γεγονός ότι το τέλος του μεσαίωνα συναντά τα έργα του Διονυσίου Αρεοπαγίτου στην κορυφή της εκδοτικής επιτυχίας, ιδίως στην περιοχή της Ρηνανίας και της Φλάνδρας.

Το έργο του Ιερωνύμου Μπος είναι εικονογράφηση μυστικιστικών αντιλήψεων. Εν τούτοις, ο Κάρελ βαν Μάντερ, ζωγράφος, ποιητής και συγγραφέας του βιβλίου «Het Schilderboek» («Το βιβλίο των ζωγράφων» — βιογραφίες ζωγράφων των Κάτω Χωρών), δεν κατόρθωσε να βρει ουσιώδη βιογραφικά στοιχεία για τον Ι. Μπος, ούτε —βεβαίως— ερμηνευτικό κλειδί των αλληγοριών του. Αλλ’ ο βαν Μάντερ, ήταν σύγχρονος του Μπρώυγκελ. Προσπάθησε να μάθει για τον Μπος, περίπου το 1600 — μόλις 80 περίπου χρόνια μετά το θάνατο του ζωγράφου. Δεν είναι περίεργη η άγνοια; Ο Μπος δεν ήταν ένας άγνωστος ζωγράφος. Δεν θα μπορούσε να έχει την τύχη της «ξεχασμένης μεγαλοφυΐας». Ένας από τους θαυμαστές του ήταν ο ίδιος ο βασιλιάς της Ισπανίας Φίλιππος ο Β’, ο κτήτωρ του Εσκοριάλ. Και ο θαυμασμός ενός βασιλιά τότε δεν ήταν κάτι αδιάφορο, όπως είναι σήμερα. Οι Φλαμανδοί θεωρούσαν τον Μπος ως τον ύπατο των ζωγράφων, όπως φανερώνει το υμνητικό σχόλιο του Ορτέλιους: «Ο Μπρώυγκελ είναι μαθητής του Μπος, αλλ’ έφθασε και ξεπέρασε το μεγαλείο του δασκάλου του!» Ο Μπος δεν θαυμαζόταν μόνο στις Κάτω Χώρες. Αυτό συνάγεται από το έργο του Λουδοβίκου Γκουιτσιαρντίνι «Οι ζωγράφοι των Κάτω Χωρών» (α’ έκδοση: 1567) όπου αναφέρεται στον Μπρώυγκελ και τον χαρακτηρίζει «δεύτερο Ιερώνυμο Μπος» (secondo Girolamo Bosco). Ο Γκουιτσιαρντίνι, φλωρεντινός τραπεζίτης, έγραψε το βιβλίο του για το ιταλικό κοινό — και θεωρεί αυτονόητο πως γνωρίζουμε ποίος είναι αυτός ο Μπος!

Παρά τη μεγάλη φήμη του, ο Μπος δεν μπορεί να έχει αναγνώστες. Ο μίτος της Αριάδνης χάθηκε — ίσως για πάντα. Το έργο του είναι ένα μήνυμα σε άγνωστη γλώσσα. Θαυμάζουμε τους πίνακες χωρίς να τους καταλαβαίνουμε. Ο Άρθουρ Κλάιν πιστεύει πως θα μπορούσαμε να μάθουμε τη γλώσσα του Μπος αν εξετάζαμε ένα-ένα όλα τα στοιχεία, όλα τα αντικείμενα και τα σύμβολά του, και τα διασταυρώναμε με το έργο των άλλων Φλαμανδών. Η πρόταση του Κλάιν είναι σοβαρή, αλλ’ όχι πλήρης. Τα σύμβολα ή μάλλον η γλώσσα του Μπος είναι διαμορφωμένη από τα οράματα των μυστικών — οράματα που θάπρεπε επίσης να ερευνηθούν ένα προς ένα. Αλλ’ αυτό προϋποθέτει άλλη παιδεία, παιδεία που δεν είναι θύμα των ειδικοτήτων. Αυτό το γράφω διότι έχω μπροστά μου το έξοχο βιβλίο του κόμητος Goblet d’Alviella «The Migration of Symbols» (α’ έκδοση: 1894). Δεν γράφονται στις μέρες μας τέτοια έργα. Δεν είμαστε ηλίθιοι, αλλά δεν έχουμε τις προϋποθέσεις. Εν πάση περιπτώσει, αυτό που δεν θα πρέπει να μας διαφεύγει είναι ότι ο Ιερώνυμος Μπος χρησιμοποιεί το «δαιμονικό» στοιχείο για να δημιουργήσει μια σειρά από θρησκευτικές και ηθικές αλληγορικές διδασκαλίες. Η ερμηνεία του Μπος ως «προφήτη του συρρεαλισμού» είναι ύβρις. Ο Μπος υπήρξε τόσο προφήτης του συρρεαλισμού όσο και ο Μακρυγιάννης ή ο Κοσμάς ο Αιτωλός.






Παν. Δρακόπουλος, Γιατί φιλοσοφία;
Κατηγορία: Παν. Δρακόπουλος / Σημειωματάριο / ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2017
Παν. Δρακόπουλος, Γιατί φιλοσοφία;

Εισαγωγικές παρατηρήσεις σε σεμινάριο, Βοστώνη 1995 Μερικά πράγματα θα πρέπει να τα ξεκαθαρίσουμε από την αρχή. Πρώτ΄απ΄ όλα, η φιλοσοφία δεν είναι επιστήμη. Τα πορίσματα...


Παν. Δρακόπουλος, Για την Αλίκη και πέραν αυτής
Κατηγορία: Παν. Δρακόπουλος / Σημειωματάριο / ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2017
Παν. Δρακόπουλος, Για την Αλίκη και πέραν αυτής

Γενικά, ο κόσμος λέει «κοίτα τη δουλειά σου και μην ανακατεύεσαι». «Αν κοίταζε ο καθένας τη δουλειά του», μούγκρισε η Δούκισσα, «ο κόσμος θα πήγαινε...


Παν. Δρακόπουλος, Οι μικρομέτοχοι
Κατηγορία: Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία «Κάθε άνθρωπος έχει τα δικά του προβλήματα, αλλά τα προβλήματα έχουν πολλούς ανθρώπους το καθένα», μου έλεγε σεβαστός αγιορείτης. Κι εννοούσε ο...


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: «Θεωρία της Γλώσσας», εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος: Ιστορίες του Ξοσιπίλλι
Κατηγορία: Έτος 1, 1976, τεύχη 1-6 / Παν. Δρακόπουλος / Φιλοσοφία
Παν. Δρακόπουλος: Ιστορίες του Ξοσιπίλλι

Raphael Maya (ψευδώνυμο του Παναγιώτη Δρακόπουλου) __ Ιστορίες του Ξοσιπίλλι κ’ η μαριονέτα με τ’ όνομα «Θάνατος — Θάνατος» Πρώτη δημοσίευση στην Εποπτεία, τεύχος 4,...


Παν. Δρακόπουλος: Άλλοσε, άλλοτε
Κατηγορία: Έτος 1, 1976, τεύχη 1-6 / Παν. Δρακόπουλος / Φιλοσοφία

Από το πρώτο τεύχος της ΕΠΟΠΤΕΙΑΣ, Απρίλιος 1976 Ημέρα πρώτη. Ήταν νύχτα και πεινούσε και κρύωνε. Το κορμί του ήταν σπασμένο και πεταγμένο πάνω στα...


Αριστοτέλους, Μετά τα φυσικά
Κατηγορία: Έτος 1, 1976, τεύχη 1-6 / Παν. Δρακόπουλος / Φιλοσοφία

ΤΩΝ ΜΕΤΑ ΤΑ ΦΥΣΙΚΑ Α 980α22 983α24. Μεταφραστική πρόταση(1) Παν. Δρακόπουλος. Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 1, Ιούνιος 1976 980 a 22 Ολοι οι άνθρωποι έχουν έμφυτη...