Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Παν. Δρακόπουλος | Αρχείο | Τέχνες - 2 Νοεμβρίου 2011 03:25 πμ

Παν. Δρακόπουλος, Η Τρέλα και το Τέρας



Το λεγόμενο «δαιμονικό» στοιχείο δεν εισήχθη από τον Ιερώνυμο Μπος. Τόσο αυτός όσο και ο Μπρώυγκελ είναι μέλη μιας γόνιμης παράδοσης, είναι τα υψηλότερα σημεία μιας μεγάλης οροσειράς. Αυτό το καταλαβαίνει κανείς αμέσως, περιδιαβάζοντας τα μουσεία της Φλάνδρας και της Ολλανδίας. Αλλά πουθενά δεν νιώσαμε τόσο έντονη και ισχυρή τη φλαμανδική τέχνη που θεμελιώνει τον Μπος και τον Μπρώυγκελ, όσο στο μουσείο Mayer van den Bergh της Αντβέρπης ¾ όπου, μεταξύ άλλων, βρίσκεται η περίφημη «Τρελή Μαργκώ» και οι εκπληκτικές «12 παροιμίες τής Φλάνδρας», έργα του Μπρώυγκελ. Σ’ αυτό το μικρό αλλ’ ειδικευμένο μουσείο αισθάνεσαι πως πρόκειται για τέχνη που πρόσεξε πολύ την τρέλα και ό,τι χαρακτηρίστηκε τρέλα. Γράφει ο Μισέλ Φουκώ:

«Γύρω στα τέλη του Μεσαίωνα, ολόκληρη ανησυχία ξάφνου υψώθηκε στον ορίζοντα του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Η τρέλα κι ο τρελός αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, μέσα στο διφορούμενο χαρακτήρα τους: γίνονται απειλή κι εξευτελισμός, ιλιγγιώδης παραλογισμός του κόσμου και καταφρονετική γελοιοποίηση των ανθρώπων.

Πρώτα δημιουργείται μια φιλολογία παραμυθιών και ηθικοπλαστικών κειμένων. Η καταγωγή τους σίγουρα είναι πολύ μακρινή. Αλλά, προς το τέλος του Μεσαίωνα, παίρνει μια έκταση σημαντική. Η φιλολογία αυτή γίνεται μια ατέλειωτη σειρά από «τρέλες», που μ’ αυτές στιγματίζουν, όπως και στο παρελθόν, τα βίτσια και τα ελαττώματα, δίχως όμως να τ’ αποδίδουν πια σ’ αλαζονεία η έλλειψη φιλανθρωπίας ή ακόμη παραμέληση των χριστιανικών αρετών• αντίθετα τα χρεώνουν σ’ ένα είδος μεγάλου παραλογισμού, που δεν είναι το φταίξιμο κανενός συγκεκριμένα, αλλά βαραίνει τον καθένα με μια μυστική συμπαιγνία. Η καταγγελία της τρέλας γίνεται τώρα κυρίαρχη μορφή στην κριτική. Στις φάρσες και τις soties, το πρόσωπο του τρελού, του ηλίθιου και του μωρού, αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία. Δεν είναι πια ο γελοίος και οικείος τύπος που δρα στο περιθώριο: γίνεται επίκεντρο του θεάτρου σαν υπέρμαχος της αλήθειας —παίζοντας εδώ τον συμπληρωματικό αλλά κι αντίστροφο ρόλο από κείνον που έπαιζε η τρέλα στα παραμύθια και τις σάτιρες. Η τρέλα μπορεί να παρασέρνει τον καθένα στο χαμό μιας τύφλωσης• αντίθετα ο τρελός υπενθυμίζει στον καθένα την αλήθεια του στην κωμωδία, όπου ο καθείς ξεγελά τούς άλλους και κοροϊδεύει τον εαυτό του, αυτός γίνεται μια κωμωδία δευτέρου βαθμού, η απάτη της απάτης• ο τρελός, με τη γλώσσα του «μωρού», που δεν έχει λογική μορφή, λέει τα λόγια της λογικής που, μέσα στην κωμικότητα τους, προσφέρουν τη λύση στην κωμωδία• μιλάει για έρωτα στους ερωτευμένους, για την αλήθεια της ζωής στους νέους, για την μικρότητα των πραγμάτων στους καυχησιάρηδες, στους ξιππασμένους, στους ψεύτες. Οι παλιές γιορτές των τρελών, που τις είχαν σε τόση υπόληψη στη Φλάνδρα και στη βόρεια Ευρώπη, μεταφέρονται τώρα στο θέατρο και μετατρέπουν σε κοινωνική και ηθική κριτική, ό,τι πηγαίο στοιχείο θρησκευτικής παρωδίας διαθέτουν.» (Ιστορία της τρέλας, μτφρ. Φρ. Αμπατζόγλου, Αθήνα, ά.ε.).

Αλλά τι είναι τρέλα; Ποιον χαρακτήριζε «τρελό» ο ύστερος Μεσαίωνας; Μιαν απάντηση δίνει το έργο του γερμανού ποιητή Σεμπάστιαν Μπραντ «Das Narrenschiff» (πρώτη έκδοση το 1494 εικονογραφημένη κατά πάσαν πιθανότητα από τον Άλμπρεχτ Ντύρερ), έργο που άσκησε πολύ μεγάλη επίδραση στην εποχή του. Πρόκειται για 112 σύντομα κηρύγματα που το καθ’ ένα σατιρίζει έναν τύπο τρελού: έτσι χαρακτηρίζεται ο ηλίθιος, ο μέθυσος, ο ζητιάνος, ο εγκληματίας, ο ασεβής ιερωμένος, ο σπάταλος, ο έκφυλος καλόγερος, η μητρομανής, η κουτσομπόλα και άλλοι πολλοί, που σήμερα δεν θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν «τρελοί» με κανένα τρόπο. Αυτοί, λοιπόν, επιβιβάζονται βιαίως σε ένα πλοίο (όπως συνέβαινε συχνά στη Γερμανία της εποχής εκείνης) και οδηγούνται στη Narragonia, έναν ουτοπικό παράδεισο της τρέλας. Αξίζει να σημειωθεί ότι το έργο του Μπραντ βρίσκεται πίσω από τον πίνακα του Μπος «Το πλοίο των τρελών» και πιθανώς πίσω από το «Μωρίας Εγκώμιον» του Έρασμου —άλλου μεγάλου τέκνου της Βόρειας Βραβάνδης, που πήγε στο σχολείο της ‘s -Hertogenbosch όταν ο Ιερώνυμος άρχιζε να δημιουργεί το εκπληκτικό έργο του.

Οι γιορτές των τρελών, τις οποίες αναφέρει ο Φουκώ, είναι επιβιώσεις των Ληναίων και των Σατουρναλίων. Σκοπός τους ήταν η ανατροπή της κρατούσης αξιολογίας και ιεραρχίας. Κατά τη διάρκειά τους γίνονταν «εκλογές» για την ανάδειξη «πάπα των τρελών», «επισκόπων», «βασιλιά» κ.λ.π. Οι παρωδίες της Λειτουργίας και των μυστηρίων ήταν πολύ δημοφιλείς. Περιγραφή γιορτής των τρελών δίνει ο Βίκτωρ Ουγκώ στην «Παναγία των Παρισίων», όπου πάπας στέφεται ο Κουασιμόδος (τυπικός τρελός κατά την μεσαιωνική αντίληψη). Χαρακτηριστικό της αγάπης του λαού για τη γιορτή των τρελών, είναι η υψηλή κυκλοφορία των σχετικών βιβλίων: το «Das Narrenschiff» του Μπραντ μεταφράστηκε σ’ όλες τις τότε ευρωπαϊκές γλώσσες, μέσα σε 5 χρόνια από την α’ έκδοση. Ο Έρασμος εξ άλλου, πρόλαβε να δει πριν πεθάνει, την 40ή έκδοση του «Moriae Encomium».






Παν. Δρακόπουλος, Γιατί φιλοσοφία;
Κατηγορία: Παν. Δρακόπουλος / Σημειωματάριο / ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2017
Παν. Δρακόπουλος, Γιατί φιλοσοφία;

Εισαγωγικές παρατηρήσεις σε σεμινάριο, Βοστώνη 1995 Μερικά πράγματα θα πρέπει να τα ξεκαθαρίσουμε από την αρχή. Πρώτ΄απ΄ όλα, η φιλοσοφία δεν είναι επιστήμη. Τα πορίσματα...


Παν. Δρακόπουλος, Για την Αλίκη και πέραν αυτής
Κατηγορία: Παν. Δρακόπουλος / Σημειωματάριο / ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2017
Παν. Δρακόπουλος, Για την Αλίκη και πέραν αυτής

Γενικά, ο κόσμος λέει «κοίτα τη δουλειά σου και μην ανακατεύεσαι». «Αν κοίταζε ο καθένας τη δουλειά του», μούγκρισε η Δούκισσα, «ο κόσμος θα πήγαινε...


Παν. Δρακόπουλος, Οι μικρομέτοχοι
Κατηγορία: Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία «Κάθε άνθρωπος έχει τα δικά του προβλήματα, αλλά τα προβλήματα έχουν πολλούς ανθρώπους το καθένα», μου έλεγε σεβαστός αγιορείτης. Κι εννοούσε ο...


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: «Θεωρία της Γλώσσας», εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος: Ιστορίες του Ξοσιπίλλι
Κατηγορία: Έτος 1, 1976, τεύχη 1-6 / Παν. Δρακόπουλος / Φιλοσοφία
Παν. Δρακόπουλος: Ιστορίες του Ξοσιπίλλι

Raphael Maya (ψευδώνυμο του Παναγιώτη Δρακόπουλου) __ Ιστορίες του Ξοσιπίλλι κ’ η μαριονέτα με τ’ όνομα «Θάνατος — Θάνατος» Πρώτη δημοσίευση στην Εποπτεία, τεύχος 4,...


Παν. Δρακόπουλος: Άλλοσε, άλλοτε
Κατηγορία: Έτος 1, 1976, τεύχη 1-6 / Παν. Δρακόπουλος / Φιλοσοφία

Από το πρώτο τεύχος της ΕΠΟΠΤΕΙΑΣ, Απρίλιος 1976 Ημέρα πρώτη. Ήταν νύχτα και πεινούσε και κρύωνε. Το κορμί του ήταν σπασμένο και πεταγμένο πάνω στα...


Αριστοτέλους, Μετά τα φυσικά
Κατηγορία: Έτος 1, 1976, τεύχη 1-6 / Παν. Δρακόπουλος / Φιλοσοφία

ΤΩΝ ΜΕΤΑ ΤΑ ΦΥΣΙΚΑ Α 980α22 983α24. Μεταφραστική πρόταση(1) Παν. Δρακόπουλος. Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 1, Ιούνιος 1976 980 a 22 Ολοι οι άνθρωποι έχουν έμφυτη...