Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αρχείο | Ιστορία | Παν. Δρακόπουλος - 3 Νοεμβρίου 2011 17:03 μμ

Παν. Δρακόπουλος, Η Εκκοσμικευτική Πορεία



Η μεταφορά της έδρας της αυτοκρατορίας από τη Ρώμη στο Βυζάντιο, δεν ήταν πράξη χωρίς τεράστιες πνευματικές συνέπειες. Αυτό που ο Τερτυλλιανός .ήθελε για τη γλώσσα, το έκανε ο Μέγας Κωνσταντίνος για την καρδιά του Imperίum: η Κωνσταντινούπολις έγινε η χριστιανική πρωτεύουσα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. (Αλλ’ έτσι, συνέβη ό,τι ήθελε ν’ αποκλείση ο Τερτυλλιανός: η αλλαγή πόλεως ευνοούσε τους Έλληνες!) Η ελληνική εκκλησία κληρονόμησε κατ’ αυτόν τον τρόπον ό,τι καλύτερο διέθετε η Ρώμη, και μπόρεσε ν’ αναπτυχθή κάτω από την προστατευτική όμπρέλα του νόμου και της τάξεως, έχοντας στα χέρια της την παιδεία. Το αντίθετο συνέβη στη Ρώμη: oι Λατίνοι έπρεπε ν’ αναπτυχθούν χωρίς ισχυρό κέντρο εξουσίας στο πλευρό τους, αντιμετωπίζοντας κατά το δοκούν τα κύματα των βαρβάρων. Oι ορδές έπρεπε να προσηλυτισθούν στη θρησκεία και το νόμο, έπρεπε να γίνουν κράτος, έπρεπε να ενταχθούν μέσα σ’ ένα ισόρροπο σύστημα σχέσεων. O επίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως είχε δίπλα του τον αυτοκράτορα· ο επίσκοπος Ρώμης έμεινε μόνος. Κατά κάποιο τρόπο, ήταν υποχρεωμένος να καλύψη το κενό εξουσίας. Και το έκανε.
Οι δύο εκκλησίες θα βαδίσουν διαφορετικούς δρόμους. Η ελληνική Ανατολή θα οραματισθή τη θέωση του ανθρώπου, ενώ η λατινική Δύση την καταξίωσή του. Η Ανατολή θα βυθισθή στο ερωτικό πάθος, ενώ η Δύση θα θηρεύση τον χρησιμισμό. Η Ανατολή οικονομεί τον κόσμο μεταβάλλοντας τη Δύναμη σε πνεύμα, ενώ η Δύση μάχεται τον κόσμο και τελικώς προσλαμβάνεται από αυτόν μετατρέποντας το Πνεύμα σε δύναμη. Αυτή η πρόσληψη της εκκλησίας από τον κόσμο, ονομάζεται εκκοσμίκευση50.

Η ιστορία της ρωμαϊκής εκκλησίας είναι ιστορία μιας εκκοσμικευτικής διαδικασίας. Δεν πρόκειται, βεβαίως, να την παρουσιάσω εδώ· θα αναφερθώ μόνον σε ορισμένα καθοριστικά σημεία, που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τη μεγάλη κρίση που άρχισε με την άνοδο των αστών.

ΤΟΝ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟ του 380 ο Μέγας Θεοδόσιος ανεγνώρισε το χριστιανισμό ως την επίσημο θρησκεία του κράτους και την 8η Νοεμβρίου του 392 έθεσε εκτός νόμου τις αρχαίες θρησκείες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η χριστιανική εκκλησία προσεχλήθη επισήμως να συμμετάσχη στο τραπέζι της εγκοσμίου εξουσίας. Υπήρχαν ήδη αρκετές ενδείξεις μιας θετικής ανταποκρίσεως. Π.χ., ήδη από τον γ’ αι., στον επίσκοπο απευθυνόσουν όπως προς ηγεμονικό αφηρημένο: «η υψηλότης Σας», κ.τ.ο. Ο Μέγας Κωνσταντίνος είχε ήδη δώσει στους επισκόπους εξουσία δικαστική για ορισμένες περιπτώσεις. Ο ίδιος αυτοκράτωρ απένειμε το 313 τον υψηλό κοσμικό τίτλο του inlustris (εκλαμπρότατος) σε κάθε μέλος του ανωτέρου κλήρου. Η Σύνοδος της Arles το 314 απηύθυνε στον επίσκοπο Ρώμης τον τίτλο Gloriosissime papa (ενδοξότατε πατέρα) -τίτλος ο οποίος από τον στ’ αιώνα καθιερώθηκε. Την ίδια εποχή εμφανίζονται τα διάσημα (insignia) των επισκόπων: μίτρα κ.α. Ο ασπασμός της επισκοπικής χειρός εισήχθη τον 4ο αι.

Tο διάταγμα του Θεοδοσίου ουτε ίδρυσε ουτε νομιμοποίησε την εκκλησία· την κατέστησε, όμως, συμμέτοχο της αυτοκρατορικής εξουσίας. Ο Ρώμης Δάμασος (c. 304-384) αντελήφθη αμέσως τις νέες δυνατότητες κι άρχισε να ενεργή ως ηγέτης πολιτειακού θεσμού. Επανέφερε αμέσως τη θεωρία κατά την οποία η Ρώμη είναι cathedra Petri, της έδωσε όμως μια νέα διάσταση: όταν ο Ιησούς ανεκήρυξε τον Πέτρο αρχηγό της εκκλησίας, δεν όρισε μόνο μιαν ιστορική διαδοχή, αλλ’ έκαμε μεταβίβαση εξουσίας. Ο Πέτρος, λοιπόν, δεν είναι απλώς ο επόμενος του Ιησού, αλλ’ ο αναμφισβήτητος και απόλυτος κληρονόμος της εξουσίας του. Συνεπώς, ο εκάστοτε επίσκοπος Ρώμης είναι ο δικαιούχος και κληρονόμος της εξουσίας του Πέτρου. Γι’ αυτό ακριβώς και ο Δάμασος εισάγει νέο ύφος: oι επιστολές του έχουν τη μορφή διαταγμάτων, ο λόγος του, είναι λόγος ηγεμόνος.

Ο Δάμασος προσπάθησε να εμπεδώση την ηγεμονία του· και αντελήφθη ότι για να επιτύχη πρέπει να αφήση την ελληνική γλώσσα στην Ανατολή και να θεσπίση ως γλώσσα της εκκλησίας του τη λατινική. Το όραμα του Τερτυλλιανού δικαιώθηκε: ο Δάμασος όρισε ως γλώσσα της Θείας Λειτουργίας τη λατινική. Kαι όχι μόνον αυτό. Κατανοώντας ότι η εξουσία δείχνει προς όλους την ισχύ της με τα κτίριά της (ας μη λησμονούμε ότι η γλώσσα της εξουσίας είναι πάντοτε μνημειακή), οικοδόμησε ναούς, ανακαίνισε παλαιούς ναούς και κατακόμβες, φροντίζοντας για την αισθητική τους (ο Έλλην Διονύσιος Φιλόκαλος, ένας καλλιγράφος, διεκόσμησε με επιγράμματα στη λατινική δεκάδες ναούς, τάφους και λειψανοθήκες). Έτσι, εκτός των μνημείων, ο Δάμασος επέβαλε τη λατινική γλώσσα. Το σημαντικώτερο, όμως, βήμα του προς τον αφελληνισμό της Δύσεως, ήταν η ανάθεση σ’ ένα λόγιο από τη Δαλματία, τον Ιερώνυμο, της μεταφράσεως στη λατινική γλώσσα της Αγίας Γραφής. Η μετάφραση του Ιερωνύμου, γνωστή ως Vulgata, είχε τεραστία επίδραση στον δυτικό κόσμο. Κατάστικτη από όρους και έννοιες του ρωμαϊκου δικαίου, η Vulgata βρίσκεται στο υπέδαφος των πολιτειακών εξελίξεων του αρχικού και μέσου Μεσαίωνος. Τη σημασία αυτού του όπλου, μπορούμε να την δούμε και αρνητικά: το μεγαλύτερο όπλο στα χέρια των μεταρρυθμιστικών κινήσεων ήταν η μετάφραση της Βίβλου στις εθνικές γλώσσες. Ο παπισμός αντέδρασε, και το 1080 περίπου απηγορεύθη αυστηρώς όχι μόνον η μετάφραση αλλά και η απλή ανάγνωση της Βίβλου. Εν τούτοις, από τον ιγ’ αι. άρχισε η κυκλοφορία μεταφράσεων σε διάφορες γλώσσες. H Μεταρρύθμιση του ιστ’ αι. εγνώριζε πως η απαλλαγή από τον παπισμό σήμαινε απαλλαγή από τη λατινική γλώσσα, και σύνδεσε τη μοίρα της με τη μετάφραση της Βίβλου: χωρίς τη μετάφραση του Λουθήρου στα γερμανικά, του Zwingli στα γερμανικά επίσης, του Lefevre στα γαλλικά, του Peterson στα δανικά ή του Tyndale στα αγγλικά (για να μην αναφερθώ σε άλλους όχι λιγώτερο αξιομνημόνευτους), η Μεταρρύθμιση θα είχε συντριβή.






Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Ιστορία
Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 80, Ιούνιος 1983. Μετάφραση: Νατάσα Τσουκαλά. Όταν ανθρωπιστές όπως ο Michelet κι ο Burckhardt επικύρωσαν τον όρο Αναγέννηση, πριν από πολλά χρόνια, μόλις...


Παν. Δρακόπουλος, Νομιναλισμός και Ρεαλισμός
Κατηγορία: Ιστορία / Παν. Δρακόπουλος

Από: Π. Δρακόπουλος: Μεσαίωνας – Ελληνικός και Δυτικός, εκδ. Παρουσία, 2002 Η ΛΟΓΙΚΗ του Αριστοτέλους ήταν δυσνόητη, και η μελέτη της πολύ κουραστική, ήδη για...


Παν. Δρακόπουλος, Η Εκκοσμικευτική Πορεία
Κατηγορία: Ιστορία / Παν. Δρακόπουλος

Από: Π. Δρακόπουλος: Μεσαίωνας – Ελληνικός και Δυτικός, εκδ. Παρουσία, 2002 Η ΡΩΜΑ·Ι·ΚΗ αυτοκρατορία δεν κατόρθωσε να διατηρήση την ενότητα της οικουμένης, για την οποία...