Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αρχείο | Ιστορία | Παν. Δρακόπουλος - 3 Νοεμβρίου 2011 17:24 μμ

Παν. Δρακόπουλος, Νομιναλισμός και Ρεαλισμός


Από: Π. Δρακόπουλος: Μεσαίωνας – Ελληνικός και Δυτικός, εκδ. Παρουσία, 2002

Η ΛΟΓΙΚΗ του Αριστοτέλους ήταν δυσνόητη, και η μελέτη της πολύ κουραστική, ήδη για τους αρχαίους. O Κικέρων μας πληροφορεί ότι «ο φιλόσοφος [ο Αριστοτέλης] ήταν άγνωστος στους διδασκάλους της ρητορικής, διότι τον αγνοούσαν όλοι, εκτός από λίγους επαγγελματίες φιλοσόφους.» Ο λόγος ήταν απλός: απωθούσε τον αναγνώστη (του λογικού Οργάνου) «η ασάφεια του κειμένου» [Topicα Ι,1]. Αυτή η δυσκολία κατανοήσεως οδήγησε στην ανάγκη συγγραφής επεξηγηματικών σχολίων, βοηθητικών εγχειριδίων και εισαγωγών. Ένα τέτοιο εγχειρίδιο είναι και τα Τοπικά του Κικέρωνος, που ο μέγας ρωμαίος ρήτωρ έγραψε για τον φίλο του Γάιο Τρεβάτιο Τέστα. Για παρόμοιους λόγους συνέγραψε και ο νεοπλατωνικός Πορφύριος την περίφημη Εισαγωγή του.

Ο συριακής καταγωγής Πορφύριος ήταν μαθητής του Πλωτίνου. Το 268 έπαθε καταθλιπτική κρίση και θέλησε ν’ αυτοκτονήση. Αλλά τον επισκέφθηκε ξαφνικά ο δάσκαλός του και τον εμπόδισε, λέγοντάς του οτι η επιθυμία αυτοκτονίας δεν προέρχεται «εκ νοεράς καταστάσεως, αλλ’ εκ μελαγχολικής τινος νόσου» [Περί του Πλωτίνου βίου, 11]. Ο Πλωτίνος του συνέστησε να ταξιδεύση· έτσι, ο Πορφύριος πήγε στη Σικελία, όπου το 270 πληροφορήθηκε τον θάνατο του Πλωτίνου. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι επέστρεψε στη Ρώμη για ν’ αναλάβη τη διεύθυνση της σχολής, μόνον έπειτ’ από αρκετά χρόνια. Εκεί, στη Σικελία, έγραψε και την Εισαγωγή στις Κατηγορίες του Αριστοτέλους.

Η Εισαγωγή συνάντησε μιαν απρόσμενη επιτυχία σε Ανατολή και Δύση. Ο Βοήθιος τη μετέφρασε στα λατινικά τον στ’ αιώνα· την ίδια εποχή, ο Σέργιος ο εκ Ρεσαίνης τη μετέφρασε στα συριακά. Τον ζ’ αιώνα η Εισαγωγή μεταφράστηκε πάλι στα συριακά από τον Αθανάσιο τον Βαλεαδινό. Μεταφράστηκε τον η’ αι. στα αρμενικά και τον ι’ στα αραβικά. Όχι μόνο στην ανατολική αυτοκρατορία και τη Δύση, αλλά και στον αραβικό κόσμο η Εισαγωγή ήταν το πρώτο εγχειρίδιο για τα λογικά μαθήματα.

Στην Εισαγωγή του, ο Πορφύριος αναπτύσσει την αριστοτελική διδασκαλία για το τι είναι «γένος και τι διαφορά τι τε είδος και τι ίδιον και τι συμβεβηκός». Επισημαίνει αμέσως ένα μέγα πρόβλημα:

« (α) το μεν είτε υφέστηκεν τα γένη και τα είδη είτε εν μόναις ψιλαίς επινοίαις κείται,

(β) το δε είτε και υφεστηκότα σώματά εστιν ή ασώματα, και

(γ) πότερον χωριστά ή εν τοις αισθητοίς και περί ταύτα υφεστώτα εστί» (4,1](54).

Το αναπάντητο ερώτημα έγείρει ένα ακόμη: γιατί ο Πορφύριος αρνείται ν’ αντιμετωπίση αυτό που ο ίδιος έθεσε ως πρόβλημα; Η απάντηση πρέπει ν’ αναζητηθή στην νεοπλατωνική αντίληψη κατά την οποία ο Αριστοτέλης είναι πλατωνικός, αντίληψη που ασπαζόταν στην πλειοψηφία του ο φιλοσοφικός κόσμος της ελληνιστικής εποχής. Ο ΙΙορφύριος έγραψε, άλλωστε, το έργο Περί του μίαν είναι την Πλάτωνος Αριστοτέλους αίρεσιν δεν θα μπορούσε, λοιπόν, να επιμείνη σ’ ένα θέμα στο οποίο oι δύο αυτοί φιλόσοφοι έχουν εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις. Πρέπει εδώ να σημειωθή ότι ιδιαιτέρως οι νεοπλατωνικοί, απέρριπταν κάθε ενδεχόμενο διαφωνίας μεταξύ Πλάτωνος και Αριστοτέλους: κατά τον διδάσκαλο του Πρόκλου Σνριανό, το έργο του Αριστοτέλους είναι τα «μικρά μυστήρια» που προετοιμάζουν για τα «μεγάλα μυστήρια» του πλατωνικού έργου. Αυτή ακριβώς η νεοπλατωνική επιθυμία για απόλυτη ταύτιση των δύο κορυφαίων φιλοσόφων προκάλεσε το αντίστροφο του ζητουμένου: η κάθε διαφορά των δύο φιλοσόφων να χαρακτηρίζεται ρήγμα και να χωρισθή ο πνευματικός κόσμος σε δύο αντίπαλα (ναί!) στρατόπεδα.

Ας έχουμε, όμως, μιαν αυτοψία του θέματος που οδήγησε τον Πορφύριο σε σιωπή. Ο Πλάτων διατυπώνει με το γνωστό κομψό, ακριβές και συχνά μ’ ένα τόνο χιούμορ ύφος του τη θεωρία των ιδεών (ειδών):

«Ου τοίνυν, η δ’ ος, έτι μανθάνω ουδέ δύναμαι τας άλλας αιτίας τας σοφάς ταύτας γιγνώσκειν· αλλ’ εάν τις μοι λέγη δι’ ότι καλόν εστιν οτιούν, ή χρώμα ευανθές έχον ή σχήμα ή άλλο οτιούν των τοιούτων, τα μεν άλλα χαίρειν εώ, -ταράττομαι γαρ εν τοις άλλοις πάσι- τούτο δε απλώς και ατέχνως και ίσως ευήθως έχω παρ’ εμαυτώ, ότι ουκ άλλο τι ποιεί αυτό καλόν ή η εκείνου του καλού είτε παρουσία είτε κοινωνία είτε όπη δη και όπως προσγενομένη· ου γαρ έτι τούτο διισχυρίζομαι, αλλ’ ότι τω καλώ πάντα τα καλά (γίγνεται] καλά. τούτο γαρ μοι δοκεί ασφαλέστατον είναι και εμαυτώ αποκρίνασθαι και άλλω, και τούτου εχόμενος ηγούμαι ουκ αν ποτέ πεσείν, αλλ’ ασφαλές είναι και εμοί και οτωούν άλλω αποκρίνασθαι ότι τω καλώ τα καλα (γίγνεται] καλά» [Φαίδων, 100 c-e].(55) Είναι, δε αυστηρός:




Αγοραίος

Αγοραίος
ΕΚΛΟΓΕΣ   Οι εκλογές στην Ιταλία, τη Γερμανία, τις ΗΠΑ , την Ελλάδα και αλλού, συνιστούν σφαίρες κατά της δημοκρατίας. Τα βάζουμε με τους ηγέτες –...

Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Ιστορία
Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 80, Ιούνιος 1983. Μετάφραση: Νατάσα Τσουκαλά. Όταν ανθρωπιστές όπως ο Michelet κι ο Burckhardt επικύρωσαν τον όρο Αναγέννηση, πριν από πολλά χρόνια, μόλις...


Παν. Δρακόπουλος, Νομιναλισμός και Ρεαλισμός
Κατηγορία: Ιστορία / Παν. Δρακόπουλος

Από: Π. Δρακόπουλος: Μεσαίωνας – Ελληνικός και Δυτικός, εκδ. Παρουσία, 2002 Η ΛΟΓΙΚΗ του Αριστοτέλους ήταν δυσνόητη, και η μελέτη της πολύ κουραστική, ήδη για...


Παν. Δρακόπουλος, Η Εκκοσμικευτική Πορεία
Κατηγορία: Ιστορία / Παν. Δρακόπουλος

Από: Π. Δρακόπουλος: Μεσαίωνας – Ελληνικός και Δυτικός, εκδ. Παρουσία, 2002 Η ΡΩΜΑ·Ι·ΚΗ αυτοκρατορία δεν κατόρθωσε να διατηρήση την ενότητα της οικουμένης, για την οποία...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.