Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αρχείο | Ιστορία | Παν. Δρακόπουλος - 3 Νοεμβρίου 2011 17:24 μμ

Παν. Δρακόπουλος, Νομιναλισμός και Ρεαλισμός


Δεν έχω λόγους να αρνηθώ αυτά τα δύο σημεία· θα προσθέσω ένα ακόμη, αφού προηγουμένως παρατηρήσω ότι δεν επρόκειτο περί εκπλήξεως από την ανακάλυψη. Αν αυτό συνέβαινε, τότε η έκπληξη θα έφευγε κάποτε και η μελέτη θα άλλαζε ύφος. Όμως, αυτό δεν έχει συμβή. Και συνεπώς, έχουμε εμπρός μας ένα φαινόμενο που υπερβαίνει κατά πολύ την οπωσδήποτε στιγμιαία έκπληξη. Να προσθέσω, εν πάση περιπτώσει, έναν εξαιρετικά ισχυρό λόγο για τον οποίο oι βυζαντινοί δεν θα μπορούσαν να συλλάβουν διάκριση Πλάτωνος-Αριστοτέλους, με τον τρόπο που την συνέλαβαν οι Ευρωπαίοι: δεν είχαν τις κοινωνιολογικές και πνευματικές προϋποθέσεις για κάτι τέτοιο. Δεν είχαν μιά κοινωνία διασπαμένη, δεν ζούσαν σε μια σύγκρουση, σε ένα ρήγμα, αυτοί oι ίδιοι. Η διάκριση Πλάτωνος-Αριστοτέλους είναι για τον δυτικό πραγματική, με την έννοια ότι εκφράζει τη ζωή του κι όχι ένα διανοητικό παιχνίδι, εκφράζει τη ρήξη αστών και παλιού καθεστώτος.Αλλά ούτε παρόμοια, ούτε άλλη ρήξη συνέβαινε στους βυζαντινούς. Τι θα εξέφραζε, λοιπόν, η διάκριση; Ποια πραγματικότητα θα μιλούσε μέσ’ απ’ αυτήν; Καμιά. Καί γι’ αυτό δεν υπήρξε.

Παρ’ ολ’ αυτά, είναι αληθές ότι υπάρχουν βυζαντινοί που μιλούν για τη διάκριση πλατωνισμού-αριστοτελισμού, και μάλιστα, τοποθετούν τον εαυτό τους σε μιαν από τις δύο πτέρυγες. Πότε όμως γίνεται αυτό; Όταν ήλθαν σε επαφή με τη Δύση. Και τότε, oι βυζαντινοί έσπευσαν να μιμηθούν την Ευρώπη, πιθηκίζοντες – βαρύς ο λόγος αλλά επιμένω: πιθηκίζοντες. Oι βυζαντινοί μιμήθηκαν τα προβλήματα της σχολαστικής φιλοσοφίας, όπως μιμήθηκαν και τους ιππότες, και τις γκιόστρες και τα παιχνίδια και τις τροφές και τα ρούχα και τους τρόπους των Ευρωπαίων. Το γιατί συνέβη αυτός ο πιθηκισμός θά εξετάσω εν συνεχεία. Άς μείνω προς το παρόν σ’ αυτή τη διατύπωση: τουλάχιστον ως την εποχή του πιθηκισμού -ή, για να μιλήσω πιο επιστημονική γλώσσα, ως το τέλος του Μεσαίωνος-, δεν υπάρχει διάκριση πλατωνισμού-αριστοτελισμού στο Βυζάντιο.

Η ευρωπαϊκή ερμηνεία του Αριστοτέλους και του Πλάτωνος, υπήρξε ένα από τα όπλα -ίσως το πλέον αποφασιστικό-, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν κατά τη μεγάλη κρίση που άρχισε τον ια’ αι. Ο Σταγιρίτης φιλόσοφος έγινε o φιλόσοφος του αστισμού, και ναοί του έγιναν τα πανεπιστήμια. Εχρίσθη ο μέγας θεωρητικός της δημοκρατίας· στον ΙΙλάτωνα απεδόθησαν ολοκληρωτικές ή τουλάχιστον απολυταρχικές ιδέες. Είναι τόσο ποτισμένες με ζωή, με αίμα αυτές οι ερμηνείες, ώστε ακόμη και σήμερα, μολονότι υπάρχουν όλα τα κείμενα, μολονότι έχουν υπάρξει λαμπροί επιστήμονες και μεγάλοι φιλόσοφοι, η ευρωπαϊκή παιδεία επιμένει να ερμηνεύη τον Πλάτωνα ως δικτατορικό και τον Αριστοτέλη ως δημοκρατικό. Επιμένει να ερμηνεύη τον έναν ως τον αντίποδα του άλλου.

Δεν ισχυρίζομαι ότι δεν υπάρχουν Ευρωπαίοι oι οποίοι έχουν αποκολληθή από αυτή την ερμηνεία· ασφαλώς υπάρχουν. Και αγωνίζονται να εξηγήσουν πως η ερμηνεία αυτή, μπορεί να δικαιώθηκε ως πολιτικό όπλο, δεν είναι όμως πνευματικά ισχυρή και, εν πάση περιπτώσει, δεν είναι φιλοσοφικά έγκυρη. ΙΙαρά ταύτα, η πληθύς των Ευρωπαίων λογίων κάθε είδους, όπως και των νεοελλήνων άλλωστε, συνεχίζει να ομνύη σ’ αυτή την καθαρώς ιδεολογική διάκριση.

ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ αμέσως να τεθή το ερώτημα: είναι δυνατή σήμερα μια νέα ερμηνεία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας; Αυτό το ερώτημα φαίνεται πως έχει αρχίσει να απασχολή τους λογίους της δύσεως· τα τελευταία χρόνια άρχισαν να το θέτουν και κάποιοι από εμάς τους νεοέλληνες. Διατυπώθηκε, μάλιστα, ως απαίτηση, με την πλήρη πεποίθηση πως αυτό είναι όχι απλώς δυνατόν, αλλά και καθήκον μας άμεσο.

Όταν ο δυτικός άνθρωπος έδωσε την ερμηνεία που γνωρίζουμε, την ερμηνεία που ονομάζουμε ευρωπαϊκή, δεν έκανε κάποιο αυθαίρετο τόλμημα, κάποιο διανοητικό παίγνιο. Η ερμηνεία του ήταν ανάγκη ζωής, ήταν όρος απαραίτητος για την αυτογνωσία. Δείτε τι γράφει ο Σίγκερ της Βραβάνδης -ένας από αυτούς που αφιερώθηκαν στη σπουδή του Αριστοτέλους: «Δεν υπάρχει καλύτερη κατάσταση από αυτήν του φιλοσόφου. Η μόνη σοφία του κόσμου αυτού είναι η σοφία του φιλοσόφου. Η διάνοιά μας μπορεί, με τη βοήθεια φυσικών χαρισμάτων, να προσεγγίση τη γνώση της πρώτης αιτίας». Δέν πρέπει νά παρεξηγήσετε· δεν κομπάζει ο Σίγκερ της Βραβάνδης. Δοκιμάζει τα ίδια του τα όρια. Δείτε τον Θωμά τον Ακινάτη. Έγραψε την περίφημη Summa Theologica θέλοντας να συνθέση διάνοια και αίσθημα, γνώση και αποκάλυψη, φιλοσοφία και θεολογία. Έγραψε αυτό το βιβλίο για να φέρη την αρμονία μεταξύ των αστών και της Εκκλησίας. Δεν έχει σημασία τι επέτυχε. Σημασία έχει ότι το πρωινό της 6ης Δεκεμβρίου 1273, εορτή του αγίου Νικολάου, επέστρεψε από τη Λειτουργία, κάθησε στο γραφείο του, έσπρωξε πέρα τη Summa Theologica και είπε: «Δεν μπορώ να το ανεχθώ αυτό!»Όταν ο Ρεϊνάλδος του Πιπέρνο, φίλος και γραμματέας του (που μας παραδίδει το περιστατικό) έκανε μια κίνηση διαμαρτυρίας, ο Θωμάς επανέλαβε: «Δεν μπορώ να το ανεχθώ! Κάθε τι που έγραψα είναι άχυρο». Κι έπειτ’ από μια παύση: «Σύγκρινέ το με ό,τι είδα και με ό,τι μου αποκαλύφθηκε, και θα συμφωνήσης: είναι άχυρο.» Έπειτα, έπεσε σε μια σιωπή που κράτησε όλο το χειμώνα. Προς τις αρχές της ανοίξεως έλαβε εντολή από τον πάπα να πάη στη σύνοδο της Λυών. Ξεκίνησε λέγοντας στο γραμματέα του: «Ίσως ο Θεός μου χαρίση κάτι καλό πηγαίνοντας εκεί.» Και ενώ βάδιζε με τα πόδια για τη Λυών, πέθανε.




Αγοραίος

Αγοραίος
ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν...

Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Ιστορία
Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 80, Ιούνιος 1983. Μετάφραση: Νατάσα Τσουκαλά. Όταν ανθρωπιστές όπως ο Michelet κι ο Burckhardt επικύρωσαν τον όρο Αναγέννηση, πριν από πολλά χρόνια, μόλις...


Παν. Δρακόπουλος, Νομιναλισμός και Ρεαλισμός
Κατηγορία: Ιστορία / Παν. Δρακόπουλος

Από: Π. Δρακόπουλος: Μεσαίωνας – Ελληνικός και Δυτικός, εκδ. Παρουσία, 2002 Η ΛΟΓΙΚΗ του Αριστοτέλους ήταν δυσνόητη, και η μελέτη της πολύ κουραστική, ήδη για...


Παν. Δρακόπουλος, Η Εκκοσμικευτική Πορεία
Κατηγορία: Ιστορία / Παν. Δρακόπουλος

Από: Π. Δρακόπουλος: Μεσαίωνας – Ελληνικός και Δυτικός, εκδ. Παρουσία, 2002 Η ΡΩΜΑ·Ι·ΚΗ αυτοκρατορία δεν κατόρθωσε να διατηρήση την ενότητα της οικουμένης, για την οποία...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.