Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αφιερώματα | Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια - 23 Ιανουαρίου 2012 12:33 μμ

Ίταλο Καλβίνο: Τα εφήμερα στο φρούριο



Πρωταγωνιστής της ιστορίας είναι φυσικά ο αυτοκράτορας Τραϊανός αυτοπροσώπως, λαξευμένος εξήντα φορές σε αυτά τα ανάγλυφα• μπορεί να πει κανείς ότι το κάθε επεισόδιο χαρακτηρίζεται από την επανεμφάνιση της εικόνας του. Πώς όμως ξεχωρίζει ο Αυτοκράτορας από τα άλλα πρόσωπα; Ούτε η φυσική του παρουσία ούτε τα ρούχα του έχουν διακριτικά σημάδια• είναι η θέση του σε σχέση με τους άλλους που τον κάνουν να ξεχωρίζει χωρίς σκιά αμφιβολίας. Αν υπάρχουν τρεις φιγούρες με τηβέννους, ο Τραϊανός είναι εκείνος στη μέση• πράγματι οι δύο πλαϊνοί τον κοιτάζουν αφού είναι εκείνος που παίρνει τις αποφάσεις• αν υπάρχει ο-λόκληρη σειρά από άτομα, ο Τραϊανός είναι ο πρώτος: ή είναι έτοιμος να παρακινήσει το πλήθος ή να αποδεχτεί την υποταγή των ηττημένων• βρίσκεται πάντα στο σημείο όπου συγκλίνουν τα βλέμματα των άλλων προσώπων, και τα χέρια του ορθώνονται πάντα σε κινήσεις με σημασία. Εδώ για πα-ράδειγμα φαίνεται να διατάζει την κατασκευή οχυρωματικού έργου δείχνοντας το λεγεωνάριο που αναδύεται από έναν λάκκο (ή από τα κύματα του ποταμού;) έχοντας πίσω του ένα καλάθι με χώμα από τις εκσκαφές των θεμελίων. Πιο πέρα απεικονίζεται στο βάθος του ρωμαϊκού στρατοπέδου (στη μέση φαίνεται η αυτοκρατορική σκηνή), ενώ οι λεγεωνάριοι σπρώχνουν μπροστά του έναν κρατούμενο κρατώντας τον από τις μπούκλες (οι Δάκες ξεχωρίζουν από τα μακριά μαλλιά τους και τα γένια) και με μια γονατιά (σχεδόν μια τρι-κλοποδιά) τον αναγκάζουν να γονατίσει μπροστά του.

Όλα είναι πολύ ακριβή: οι λεγεωνάριοι ξεχωρίζουν από τους κοντούς θώρακες της πανοπλίας τους (με οριζόντιες γραμμές) και επειδή συχνά είχαν και την υποχρέωση να κά-νουν τους σκαπανείς, τους βλέπουμε να κτίζουν ή να ρίχνουν δέντρα φορώντας την πανοπλία τους αυτή, λεπτομέρεια όχι πολύ πιστευτή αλλά που χρησιμεύει να μας δώσει να καταλάβουμε ποιοι είναι• ενώ οι πιο ελαφρά οπλισμένοι auxilia φορούν ένα δερμάτινο κολόβιο και απεικονίζονται συνήθως έφιπποι. Ύστερα είναι οι μισθοφόροι που ανήκουν σε υποδουλωμένους πληθυσμούς, με γυμνό στήθος, οπλισμένοι με ρόπαλα, με χαρακτηριστικά που δείχνουν την εξωτική τους προέλευση, ακόμα και Μαυριτανοί. Όλοι οι λαξευμένοι στα ανάγλυφα στρατιώτες έχουν ήδη καταχωρηθεί με κάθε ακρίβεια, γι’ αυτό και η στήλη του Τραϊανού μέχρι τώρα έχει μελετηθεί ως ντοκουμέντο στρατιωτικής ιστορίας.

Πιο αβέβαιη η ταξινόμηση των δέντρων, που απεικονίζονται με απλοποιημένους και σχεδόν ιδεογραμματικούς τρόπους αλλά που μπορούν επίσης να ομαδοποιηθούν σε έναν αριθμό εύκολα διαφοροποιήσιμων ειδών: υπάρχει ένας τύπος δέντρου με οβάλ φύλλα και ένας άλλος με φύλλωμα που καταλήγει σε τούφες• ύστερα υπάρχουν βελανιδιές, με τα γνωστά φύλλα τους• νομίζω ότι αναγνωρίζω και μια συκιά που εξέχει από έναν τοίχο. Τα δέντρα είναι τα στοιχεία του τοπίου που περισσότερο επαναλαμβάνονται• και συχνά τα βλέπεις να πέφτουν κάτω από τους πελέκεις των Ρωμαίων ξυλοκόπων: για να προσφέρουν δοκούς στα οχυρωματικά έργα αλλά και για να ανοίξουν δρόμους: η ρωμαϊκή προέλαση ανοίγει δρόμο μέσα στο αρχέγονο δάσος έτσι όπως το λαξευμένο αφήγημα ανοίγει το δρόμο στον μαρμάρινο όγκο.

Οι μάχες είναι επίσης διαφορετικές η μία από την άλλη, όπως στα μεγάλα ποιητικά έπη. Ο γλύπτης τις περιγράφει με συνθετικό τρόπο τη στιγμή κατά την οποία αποφασίζεται η τύχη τους, «σελιδοποιώντας» τες σύμφωνα με μια οπτική σύνταξη χαρακτηριστικής σαφήνειας και μεγάλης φορμαλιστικής κομψότητας: κάτω χαμηλά, σαν σε ζωφόρο, οι νεκροί πεσμένοι ανάσκελα στην άκρη της γραμμής, πιο πάνω η κίνηση των στρατιών που συγκρούονται, με τους νικητές σε κυρίαρχη θέση, πιο πάνω ακόμα ο Αυτοκράτορας και, στον ουρανό, μια θεϊκή παρουσία. Και όπως στα έπη, δεν λείπει ποτέ μια μακάβρια και τρομακτική λεπτομέρεια: ιδού ένας Ρωμαίος που κρατάει με τα δόντια το κομμένο κεφάλι ενός στρα-τιώτη των Δάκων από τα μακριά του μαλλιά• πολλά κομμένα κεφάλια παρουσιάζονται στον Τραϊανό.

Θα έλεγε κανείς ότι η κάθε μάχη ξεχωρίζει και από ένα μοτίβο γεωμετρικού στυλιζαρίσματος που είναι πάντα διαφορετικό: για παράδειγμα εδώ βλέπουμε όλους τους Ρωμαίους με τον δεξιό τους πήχη όρθιο σε ορθή γωνία, στην ίδια κατεύθυνση, σαν να έχουν μόλις εκτοξεύσει ακόντιο• και αμέσως πιο πάνω είναι ο Δίας, πετώντας με τα πέπλα του μανδύα του, που σηκώνει το δεξί του χέρι στην ίδια στάση κρα-τώντας σίγουρα κάποιον επιχρυσωμένο κεραυνό που τώρα έχει χαθεί (πρέπει να φανταζόμαστε τα ανάγλυφα χρωματισμένα όπως ήταν στην αρχαιότητα), αναμφισβήτητο σημάδι ότι η εύνοια των θεών ήταν με το μέρος των Ρωμαίων.






Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες

Άπό: Ποιήματα, έκδ. ΙΚΑΡΟΣ, 20η ἔκδ,, Άθῆναι 2000   Καὶ ψυχὴ εἰ μέλλει γνώσεσθαι αὐτὴν εἰς ψυχὴν αὐτῇ βλεπτέον: τὸν ξένο καὶ τὸν ἐχθρὸ τὸν...


Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα

Γιάννης Ρίτσος, Δελφοί Ποιήματα, Τόμος Δ’, 10η έκδοση, ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1984, σελ. 300. Τί λίγο πού κρατάνε — ὄχι μονάχα οἱ ἀνθρῶποι, μά καί...


Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β’
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β

Αποσπάσματα. Μετάφρασις Π. Κ. Χρήστου, περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, Φεβρουάριος 1993 5. Ἐγὼ ὅμως ἐνόμιζα ὅτι αὐτὰ ἐλέγονταν ἀπὸ ἐκείνους μὲ μιὰ δόσι ὑπερβολῆς, ἀλλὰ τώρα βλέπω...


Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου

Το κείμενο αυτό είναι προλογικό σημείωμα στο αφιέρωμα της Εποπτείας ‘Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια’. Το ζητούμενο του αφιερώματος είναι η μοίρα των μνημείων. Το προλογικό...


Νίκος Καζαντζάκης: Ξεκίνημα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Νίκος  Καζαντζάκης: Ξεκίνημα

Από το Ταξιδεύοντας (Ὁ Μοριᾶς), ἐκδ. Ἑλ. Καζαντζάκη, Ἀθήνα 1969 Τὸ πρόσωπο τῆς Ἑλλάδας εἶναι ἕνα παλίμψηστο ἀπὸ δώδεκα κύριες ἀπανωτὲς γραφές: Σύγχρονη, τοῦ Εἰκοσιένα,...


Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972

Από Τά ἀπρόοπτα , ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1975 Οί λέξεις κύλησαν ἀπό τό στόμα. Σβήσανε μές στό σκοτάδι. Κοιτάζεις τήν ἄλλη μεριά τοῦ σήμερα καί...


Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο

Ἀθήνα 1951 Κάμιρος! πρόβαλες πεθαμένη κάτω ἀπὸ τὰ χωράφια, λησμονημένη …ἀπ’ ὅλους κι ἀπὸ τὸν Ὅμηρο. Μόνο μιὰ λέξη στὴν Ἰλιάδα… καθὼς λέει ὁ ποιητής,...