Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αφιερώματα | Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια - 23 Ιανουαρίου 2012 12:33 μμ

Ίταλο Καλβίνο: Τα εφήμερα στο φρούριο



Οι κατατροπωμένοι Δάκες δεν εμφανίζονται διαλυμένοι αλλά διατηρούν μια επίπονη αξιοπρέπεια• μακριά από το πλήθος δύο Δάκες μεταφέρουν έναν τραυματισμένο ή νεκρό σύντροφό τους• είναι ένα από τα ωραιότερα σημεία της Στήλης του Τραϊανού και ίσως όλης της ρωμαϊκής γλυπτικής• μια λεπτομέρεια που σίγουρα υπήρξε το πρότυπο για πολλές χριστιανικές αποκαθηλώσεις. Λίγο πιο πάνω, ανάμεσα στα δέντρα ενός δάσους, ο βασιλιάς Δεκέβαλος παρατηρεί με θλίψη την ήττα των δικών του.

Στην επόμενη σκηνή ένας Ρωμαίος, με μια δάδα, βάζει φωτιά σε κάποια πόλη των Δακών. Είναι ο ίδιος ο Τραϊανός που του δίνει τη διαταγή, βρίσκεται όρθιος πίσω του. Από τα παράθυρα βγαίνουν οι γλώσσες της φωτιάς (τις φανταζόμαστε βαμμένες κόκκινες), ενώ οι Δάκες το βάζουν στα πόδια. Είμαστε έτοιμοι να κρίνουμε άσπλαχνο τον τρόπο που κάνουν πόλεμο οι Ρωμαίοι, όταν παρατηρώντας καλύτερα, βλέπουμε να εξέχουν από τα τείχη της δακικής πόλης κοντάρια με καρφωμένα πάνω τους κάποια κομμένα κεφάλια. Τώρα εί-μαστε έτοιμοι να καταδικάσουμε τους άσπλαχνους Δάκες και να δικαιολογήσουμε την εκδίκηση της Ρώμης: ο σκηνοθέτης των ανάγλυφων ήξερε να διαχειρίζεται καλά τα συγκινησιακά εφέ των εικόνων στα πλαίσια της δοξαστικής του στρατηγικής.

Στη συνέχεια ο Τραϊανός δέχεται μια πρεσβεία των εχθρών. Τώρα όμως έχουμε μάθει να ξεχωρίζουμε ανάμεσα στους Δάκες εκείνους με τον πίλο (στρογγυλό σκουφί) που είναι οι ευ-γενείς και εκείνους που έχουν ακάλυπτο το κεφάλι με τα μακριά μαλλιά, δηλαδή το λαουτζίκο. Ε, λοιπόν, η αντιπροσωπεία αποτελείται από ακάλυπτα κεφάλια• γι’ αυτό ο Τραϊανός δεν τη δέχεται (η κίνηση με τρία δάκτυλα είναι μια κίνηση άρνησης)• είναι βέβαιο ότι απαιτεί επαφές με υψηλότερα κλιμάκια (που δεν θα αργήσουν να εμφανιστούν, μετά τις επόμενες ήττες των Δακών).

Μια ασυνήθιστη παρουσία, σε αυτή την καθαρά αρσενική ιστορία όπως σε τόσες πολεμικές ταινίες, είναι η νεαρή γυναίκα με θλιμμένο ύφος που βρίσκεται πάνω σε ένα πλοίο το οποίο απομακρύνεται από το λιμάνι. Κόσμος πολύς την αποχαιρετά από το μόλο, και μια γυναίκα δείχνει ένα παιδάκι στη γυναίκα που φεύγει, σίγουρα το παιδάκι της το οποίο είναι αναγκασμένη να αποχωριστεί. Σε αυτό το αντίο παρίσταται και ο πανταχού παρών Τραϊανός. Οι ιστορικές πηγές φωτίζουν την έννοια της σκηνής: η γυναίκα είναι η αδελφή του Δεκέβαλου, που στέλνεται στη Ρώμη ως λεία πολέμου. Ο αυτοκράτορας σηκώνει το χέρι για να χαιρετήσει την όμορφη κρατούμενη, και με το άλλο δείχνει το παιδάκι: για να της υπενθυμίσει ότι κρατά το μικρό ως όμηρο; ή για να της υποσχεθεί ότι θα τον διαπαιδαγωγήσει με τον ρωμαϊκό τρόπο για να γίνει βασιλιάς υπάκουος στην Αυτοκρατορία; Όπως και να είναι, η σκηνή έχει ένα μυστηριώδες πάθος, που ενισχύεται από το γεγονός ότι στην ίδια σεκάνς, ποιος ξέρει γιατί, έχουμε μόλις παρακολουθήσει μια διαρπαγή ζώων, με πολλές φιγούρες σκοτωμένων αρνιών.

(Γυναικείες μορφές εμφανίζονται και σε μία από τις αγριότερες σκηνές της Στήλης: γυναίκες, έρμαια της οργής, βασανίζουν κάποιους γυμνούς άντρες: Ρωμαίους, θα έλεγε κανείς, αν κρίνει από τα κοντά τους μαλλιά. Η σημασία όμως της σκηνής παραμένει σκοτεινή.)

Το πέρασμα από τη μια σκηνή στην άλλη προσδιορίζεται από ένα κάθετο στοιχείο, για παράδειγμα από ένα δέντρο. Μερικές φορές όμως υπάρχει και κάποιο μοτίβο που συνε-χίζεται πέρα από εκείνο το όριο, από το ένα επεισόδιο στο άλλο: για παράδειγμα τα κύματα της θάλασσας, όταν φεύγει η φυλακισμένη πριγκίπισσα, γίνονται το ρεύμα του ποταμού που στην επόμενη σκηνή παρασύρει τους Δάκες μετά από μια αποτυχημένη επίθεσή τους ενάντια σ’ ένα ρωμαϊκό προπύργιο.

Μαζί με την οριζόντια συνέχεια (ή, καλύτερα, με την πλάγια συνέχεια, αφού πρόκειται για ένα σπιράλ που τυλίγει τον μαρμάρινο κορμό) παρατηρεί κανείς και μοτίβα που συνδέονται μεταξύ τους κάθετα από τη μια σκηνή στην άλλη κατά μήκος του ύψους της Στήλης. Ένα παράδειγμα: μαζί με τους Δάκες πολεμούν οι Ροξολάνοι, ιππότες με το σώμα τους σκε-πασμένο με πανοπλία από φολίδες μπρούντζου, με άλογα επίσης γεμάτα φολίδες• η εντυπωσιακή τους παρουσία, ως προάγγελος της μεσαιωνικής imagerie,[εικονογραφία (γαλλικά στο κείμενο Σ.τ.Μ)] κυριαρχεί σε μια μάχη στο ποτάμι• αλλά στη σκηνή μιας άλλης μάχης που τυχαίνει να είναι ακριβώς από πάνω βλέπουμε να κείτεται νεκρό ένα άλλο από αυτά τα φολιδωτά πλάσματα, μακρόστενο σαν άνθρωπος-ψάρι ή σαν άνθρωπος-ερπετό. Πιο μπροστά, η κίνηση μιας μάχης δίνεται από κάποιες οβάλ ασπίδες σε παράταξη που αντιμετωπίζουν τον εχθρό σε διαγώνια γραμμή• στο κομμάτι της Στήλης που βρίσκεται από πάνω βλέπουμε να επαναλαμβάνεται μια σειρά από ασπίδες του ίδιου τύπου αλλά αυτή τη φορά τοποθετημένες σε οριζόντια γραμμή, ριγμένες από τους εχθρούς που παραδόθηκαν σε μια άλλη μάχη.






Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες

Άπό: Ποιήματα, έκδ. ΙΚΑΡΟΣ, 20η ἔκδ,, Άθῆναι 2000   Καὶ ψυχὴ εἰ μέλλει γνώσεσθαι αὐτὴν εἰς ψυχὴν αὐτῇ βλεπτέον: τὸν ξένο καὶ τὸν ἐχθρὸ τὸν...


Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα

Γιάννης Ρίτσος, Δελφοί Ποιήματα, Τόμος Δ’, 10η έκδοση, ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1984, σελ. 300. Τί λίγο πού κρατάνε — ὄχι μονάχα οἱ ἀνθρῶποι, μά καί...


Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β’
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β

Αποσπάσματα. Μετάφρασις Π. Κ. Χρήστου, περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, Φεβρουάριος 1993 5. Ἐγὼ ὅμως ἐνόμιζα ὅτι αὐτὰ ἐλέγονταν ἀπὸ ἐκείνους μὲ μιὰ δόσι ὑπερβολῆς, ἀλλὰ τώρα βλέπω...


Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου

Το κείμενο αυτό είναι προλογικό σημείωμα στο αφιέρωμα της Εποπτείας ‘Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια’. Το ζητούμενο του αφιερώματος είναι η μοίρα των μνημείων. Το προλογικό...


Νίκος Καζαντζάκης: Ξεκίνημα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Νίκος  Καζαντζάκης: Ξεκίνημα

Από το Ταξιδεύοντας (Ὁ Μοριᾶς), ἐκδ. Ἑλ. Καζαντζάκη, Ἀθήνα 1969 Τὸ πρόσωπο τῆς Ἑλλάδας εἶναι ἕνα παλίμψηστο ἀπὸ δώδεκα κύριες ἀπανωτὲς γραφές: Σύγχρονη, τοῦ Εἰκοσιένα,...


Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972

Από Τά ἀπρόοπτα , ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1975 Οί λέξεις κύλησαν ἀπό τό στόμα. Σβήσανε μές στό σκοτάδι. Κοιτάζεις τήν ἄλλη μεριά τοῦ σήμερα καί...


Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο

Ἀθήνα 1951 Κάμιρος! πρόβαλες πεθαμένη κάτω ἀπὸ τὰ χωράφια, λησμονημένη …ἀπ’ ὅλους κι ἀπὸ τὸν Ὅμηρο. Μόνο μιὰ λέξη στὴν Ἰλιάδα… καθὼς λέει ὁ ποιητής,...