Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αφιερώματα | Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια - 23 Ιανουαρίου 2012 13:12 μμ

Α.-Ι. Δ. Μεταξάς: Επειδή του νου το μάτι εντελώς ελεύθερα δεν ψάχνει



Η ζωγραφική απαθανάτιση, και η έτσι εκφραζόμενη καταξίωση, των ενδόξων ερειπίων περιέχει συχνά πολιτική υποδήλωση. Άλλοτε υμνεί το παρελθόν και άλλοτε καταγγέλλει την ασυγχώρητη εγκατάλειψη ή τον βίαιο τραυματισμό κτισμάτων που τώρα, ως εκδικούμενα τεκμήρια, τη δόξα κάποιων ή τη δική μας ευθύνη αντιστοίχως υπενθυμίζουν. Όταν όμως απομακρυνθούμε από αυτήν την αναλυτική πρόσληψη και αφεθούμε στη ρομαντική λειτουργία της φθοράς, η έλξη της τελευταίας λειτουργεί σχεδόν ταυτοποιητικά. Συνδέεται, μέσω του ερειπίου που την εικονίζει, με τη μοιραία ένταξή μας σε μια μεγάλη έκταση χρόνου, μέσα στην οποία η αίσθηση της ματαιότητας ευκολότερα κυριαρχεί και η ύπαρξή μας τόσο πολύ σχετικοποιείται, ώστε ο θάνατος …ήδη να υποφέρεται.

Το ερειπωμένο μνημείο συνεπώς μπορεί να προέκυψε ως τέτοιο, είτε ως αδιόρατη συνέπεια μιας άδολης φυσικής φθοράς,(3) για την οποία συχνά αγνοούμε τις λεπτομέρειες της συντέλεσής της, είτε ως το αποτέλεσμα μιας ηθελημένης ή και αθέλητης αλλά αιφνίδιας καταστροφικής δράσης.(4) Στη δεύτερη αυτή περίπτωση ό,τι διασώθηκε «υποστηρίζεται» συχνά, όπως προηγούμενα υπογράμμισα, και από την κατακριτική μας στάση απέναντι στις πράξεις που οδήγησαν στην ερείπωσή του. Τώρα όμως το μνημείο συσσωματώνει μια πολύ πιο πλούσια ομιλία, αφού, πέρα απ’ όσα το «υπόλοιπό» του εκθέτει, είναι και τα γεγονότα που συνδηλώνει. Κάποτε πιο δραματικά από τους λόγους που προκάλεσαν την ανέγερσή του.

Και στη μια όμως περίπτωση, όπως και στην άλλη, ένα απαρτιωμένο μνημείο, την ίδια στιγμή που το παρατηρούμε ή το σκεφτόμαστε, όσοι τουλάχιστον στην αξία του ολοκληρωμένου έχουμε μαθητεύσει, νοερά το «αποκαθιστούμε». Δεν το κάνουμε όμως αυτό με φαντασία αυθαίρετη, αλλά το επαναφέρουμε στην υπαγορευμένη από το ίδιο το ερείπιο υποθετική ακέραιη και υπόρητη μορφή του, ή από όσα εμείς υποθέτουμε γι’ αυτήν. Του νου το μάτι δεν ψάχνει εντελώς ελεύθερα, αλλά προς ορισμένη υποδεικνυόμενη κατεύθυνση πηγαίνει και κοιτάζει. Τα διατηρηθέντα υπόλοιπα ή τα θραύσματα των σπασμένων πραγμάτων διακατέχουν, όχι σπάνια, κάτι πολύ πιο αινιγματικό και ταυτόχρονα πιο υποβλητικό από το χαμένο όλο. Ο δραματικός όρος «σπαράγματα», οικείος αν όχι και προσφιλής στους ερευνητές, δεν φανερώνει τη συναισθηματική τους προδιάθεση να «διακρίνουν» με κάθε τρόπο τη «μάχη» της επιβίωσης του όλου, ακόμα και σε ό,τι ελάχιστο ή κάποτε και εντελώς υποθετικό έχει διασωθεί;

Η παραπάνω όμως επιφύλαξη, «όσοι τουλάχιστον στην αξία του ολοκληρωμένου έχουμε μαθητεύσει», δεν σημαίνει και ιδεολογική υποστήριξη αυτής της θέσης. Αντίθετα μάλιστα. Σε όσα πολιτισμικά συστήματα το άρτιο, το ολοκληρωμένο, το πλήρες, το άθικτο αποτελούν αξίες στις οποίες έχουμε παιδαγωγικά εγκοινωνισθεί, κινδυνεύουμε, όσοι εξ άλλης αιτίας δεν υποπτευθήκαμε έγκαιρα πως πρέπει να πηγαίνουμε λίγο πιο πέρα από τις ωραίες όψεις των πραγμάτων, να μην αποδεχόμαστε τα «επισυμβαινόμενα». Ανακλαστικά σχεδόν, δεν εξετάζουμε την ουσιαστική αξία του μηνύματος που αυτές οι παγιοποιημένες αξιολογικές αναφορές περικλείουν. Η υποτακτική μας σχέση με παλιές μυθοποιημένες ή δογματισμένες αντιλήψεις μπορεί να μας διασφαλίζει άνετη και λειτουργική ένταξη στους διάφορους ορθοδοξισμούς, ελάχιστα όμως διευκολύνει τη δραπέτευσή μας προς τη γόνιμη αμφισβήτηση.


Σημειώσεις

1.  Ο οπισθόχωρος υποπίνακας, το φόντο, ή τα πλαγιόθετα στο κεντρωμένο θέμα «διηγήματα» -ως μόλις διαφαινόμενα ή περιληπτικά δοσμένες παραστάσεις- ομοφωνούν, ως χαμηλές εντάσεις, με την εξασθενημένη εικόνα του ερειπίου. Αυτό το «μόλις» είναι μια απλή μορφολογική ομολογία ή κάτι βαθύτερο, μια, ας την πούμε, εντασιακή ισορρόπηση

2. Για μια πρώτη συνοπτική ενημέρωση σε ό,τι αφορά την εξέλιξη της χρήσης ερειπίων, αλλά και ερειπιώνων, βλ. J. P. Nerandau, Dictionnaire d’histoire de l’art Quadrige, P.U.F. 1985, στο αντίστοιχο λήμμα. Αναφορές στην πολιτική λειτουργία του ερειπίου γίνονται και σε δυο δημοσιεύματά μου: στο Προεισαγωγικά για τον Πολιτικό Λόγο, δεκατέσσερα μαθήματα για το στυλ, εκδ. Αν. Ν. Σάκκουλα, 3η έκδοση, 2001, σελ. 41 επ., και στο Η Υφαρπαγή των μορφών. Από την πολιτική ομιλία του κλασικισμού, Καστανιώτης, 2η έκδοση, 2004, σελ. 49 επ. Μια πρόσφατη πολύπλευρη προσέγγιση των «ερειπίων» και της σχέσης τους με τη ζωγραφική, τον χρόνο, τη φύση, την αρχιτεκτονική, τον αστικό ιστό, το υλικό αποτύπωσής τους και τη …νεοτερικότητα αποτελεί το βιβλίο του Μ. Makarius (με αλεξανδρινή καταγωγή) Ruines, Editions Flammarion, Παρίσι 2004. Τα κείμενά του, παρά τις υπεραξιολογήσεις που τα χαρακτηρίζουν, είναι γραμμένα με «μπρίο» και πρόθεση συνολικής σύλληψης του θέματος.






Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες

Άπό: Ποιήματα, έκδ. ΙΚΑΡΟΣ, 20η ἔκδ,, Άθῆναι 2000   Καὶ ψυχὴ εἰ μέλλει γνώσεσθαι αὐτὴν εἰς ψυχὴν αὐτῇ βλεπτέον: τὸν ξένο καὶ τὸν ἐχθρὸ τὸν...


Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα

Γιάννης Ρίτσος, Δελφοί Ποιήματα, Τόμος Δ’, 10η έκδοση, ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1984, σελ. 300. Τί λίγο πού κρατάνε — ὄχι μονάχα οἱ ἀνθρῶποι, μά καί...


Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β’
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β

Αποσπάσματα. Μετάφρασις Π. Κ. Χρήστου, περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, Φεβρουάριος 1993 5. Ἐγὼ ὅμως ἐνόμιζα ὅτι αὐτὰ ἐλέγονταν ἀπὸ ἐκείνους μὲ μιὰ δόσι ὑπερβολῆς, ἀλλὰ τώρα βλέπω...


Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου

Το κείμενο αυτό είναι προλογικό σημείωμα στο αφιέρωμα της Εποπτείας ‘Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια’. Το ζητούμενο του αφιερώματος είναι η μοίρα των μνημείων. Το προλογικό...


Νίκος Καζαντζάκης: Ξεκίνημα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Νίκος  Καζαντζάκης: Ξεκίνημα

Από το Ταξιδεύοντας (Ὁ Μοριᾶς), ἐκδ. Ἑλ. Καζαντζάκη, Ἀθήνα 1969 Τὸ πρόσωπο τῆς Ἑλλάδας εἶναι ἕνα παλίμψηστο ἀπὸ δώδεκα κύριες ἀπανωτὲς γραφές: Σύγχρονη, τοῦ Εἰκοσιένα,...


Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972

Από Τά ἀπρόοπτα , ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1975 Οί λέξεις κύλησαν ἀπό τό στόμα. Σβήσανε μές στό σκοτάδι. Κοιτάζεις τήν ἄλλη μεριά τοῦ σήμερα καί...


Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο

Ἀθήνα 1951 Κάμιρος! πρόβαλες πεθαμένη κάτω ἀπὸ τὰ χωράφια, λησμονημένη …ἀπ’ ὅλους κι ἀπὸ τὸν Ὅμηρο. Μόνο μιὰ λέξη στὴν Ἰλιάδα… καθὼς λέει ὁ ποιητής,...