Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αφιερώματα | Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια - 23 Ιανουαρίου 2012 13:17 μμ

Salvatore Settis: Η αιωνιότητα των ερειπίων


Από Το Μέλλον του «κλασικού» , μετφρ. Αντρέας Γιακουμακάτος, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 2006

Η εναλλασσόμενη και περιοδική αναφορά στις μορφές του «κλασικού», τόσο για την κατανόηση του παρελθόντος όσο και σε σχέση με το παρόν, που είδαμε να αναπτύσσεται σε πλήθος παραλλαγών από τότε που ο ίδιος ο ελληνικός πολιτισμός συγκρότησε την υπόστασή του υποστηρίζοντας και καλλιεργώντας τη λατρεία του παρελθόντος, αποτελεί η ίδια ένα ιστορικό χαρακτηριστικό τόσο ιδιαίτερο ώστε ο Ernst Howald (Die Kultur der Antike, 1948 – Ο πολιτισμός της Αρχαιότητας) έφτασε να προσδιορίσει την αναγέννηση του «κλασικού» ως μια «ρυθμική μορφή» της ευρωπαϊκής πολιτισμικής ιστορίας. Η διάγνωση του Howald, που διακρίνει ως αντιπροσωπευτικό της πολιτισμικής μας μνήμης όχι μόνο, και όχι τόσο, το «κλασικό» όσο την απολύτως αναπόφευκτη κυκλική επιστροφή του, ανοίγει μια σημαντική ερμηνευτική κατεύθυνση, αλλά θέτει αμέσως και ένα ερώτημα: αν, δηλαδή, αυτή η «ρυθμική μορφή» είναι πράγματι χαρακτηριστική της δυτικής παράδοσης και γιατί. Το ζήτημα αυτό διασταυρώνεται με ένα άλλο• τη σχέση με τα ακρωτηριασμένα μνημεία της αρχαιότητας, εκείνα τα ίδια που με την αναπότρεπτη παρακμή τους τεκμηριώνουν το τέλος της, αλλά την ίδια στιγμή καθιστούν τα ίχνη της παρόντα και επικείμενα, μαρτυρούν δηλαδή τον θάνατο και ταυτόχρονα προαναγγέλλουν την αναγέννησή της. Με αυτήν την έννοια, τα ερείπια είναι την ίδια στιγμή μια ισχυρή μεταφορική επιτομή και μια απτή μαρτυρία όχι μόνο του νεκρού αρχαίου κόσμου αλλά και της περιοδικής και ρυθμικής του ανάτασης σε μια νέα ζωή. Γι’αυτό η αίσθηση των ερειπίων, η οποία είναι τόσο κεντρική στην ευρωπαϊκή πολιτισμική μνήμη από τον Μεσαίωνα ώς τις μέρες μας, μπορεί να χρησιμοποιηθεί πειραματικά σε αυτό το πλαίσιο σαν ένα είδος δοκιμής.

Σύμφωνα με τη δυτική παράδοση τα ερείπια σηματοδοτούν την ίδια στιγμή μιαν απουσία και μια παρουσία: δείχνουν, συνιστούν μάλιστα, μια τομή μεταξύ του ορατού και του αόρατου. Αυτό που δεν είναι ορατό (ή είναι απόν) αναδεικνύεται από τον κατακερματισμό των ερειπίων, από τον «ανώφελο» και κάποτε ακατανόητο χαρακτήρα τους, από την απώλεια της λειτουργικότητάς τους (ή τουλάχιστον της αρχικής). Αλλά η πεισματική, ορατή παρουσία τους μαρτυρεί, υπερβαίνοντας σαφώς την απώλεια της λειτουργικής τους αξίας, τη διάρκεια και ακόμη περισσότερο την αιωνιότητα των ερειπίων, τη νίκη τους επί της αθεράπευτης ροής του χρόνου. Η φράση που αποδίδεται στον Βέδα [σημ. μτφρ. Βέδας ο Αιδέσιμος (672-735). Αγγλοσάξονας Βενεδικτίνος μοναχός, ποιητής, θεολόγος και ιστορικός.] «όσο θα υπάρχει το Κολοσσαίο θα υπάρχει η Ρώμη• και όσο θα υπάρχει η Ρώμη θα υπάρχει ο κόσμος», δεν αναφέρεται στο Κολοσσαίο τη στιγμή της μεγάλης ακμής του, τόπο θεαμάτων για χιλιάδες θεατές, αλλά ήδη (όπως σήμερα) σε ένα γιγαντιαίο ερείπιο που συνεχίζει να πεθαίνει κάθε στιγμή, και όμως ζει ακόμη. Όχι μόνο επειδή προκαλούν τον χρόνο, αλλά εξαιτίας των σκέψεων και των αντιδράσεων που ενεργοποιούν, τα ερείπια μπορούν να κατανοηθούν και να νομιμοποιηθούν στη νέα τους κατάσταση η οποία κωδικοποιείται ως τέτοια: ως ερείπια, δηλαδή.

Σύμφωνα με τη διάσημη φράση του Σατωμπριάν από Το πνεύμα του Χριστιανισμού (Génie du Christianisme, 1802), «όλοι οι άνθρωποι έχουν μια κρυφή έλξη για τα ερείπια», εξαιτίας της αίσθησης του υπέροχου που αναδύεται από την αντίθεση μεταξύ της δικής μας ανθρώπινης συνθήκης και της πτώσης των μεγάλων αυτοκρατοριών που τα ερείπια μαρτυρούν και αποκαλύπτουν. Αλλά ίσως ο Σατωμπριάν είχε άδικο: η συγκεκριμένη έλξη και το συναίσθημα συνιστούν μάλλον μιαν ιδιαιτερότητα της ευρωπαϊκής πολιτισμικής παράδοσης. Ίσως τα ερείπια, σύμβολα ενός παρελθόντος που έχει δύσει αλλά που είναι ακόμη παρόν, συνδέονται στενά με την ακολουθία των μεγάλων και μικρών αναγεννήσεων, με την περιοδική ανάπαυση και ανάταση της αρχαιότητας, με τον θάνατο και την αναγέννησή της. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι αυτή η ιδιαιτερότητα (αν πρόκειται για τέτοια) έχει την έσχατη ρίζα της σε ένα γεγονός που σημάδεψε με ανεξίτηλη δύναμη την ιστορία και την πολιτισμική μνήμη αυτού που αποκαλούμε Δύση: την απότομη, τραυματική ρήξη που προκλήθηκε από την πτώση της Ρώμης. Αν θυμηθούμε τον τελευταίο αυτοκράτορα του Δυτικού Ρωμαϊκού Κράτους, τον Ρωμύλο Αυγουστύλο, και τη χρονολογία 476 μ.Χ., χρονολογία μοιραία μόνο για τα εγχειρίδια, εκείνο υπήρξε πραγματικά, όπως έλεγε ο Arnaldo Momigliano, το «αθόρυβο τέλος μιας αυτοκρατορίας». Η αργή πορεία όμως αυτού του τέλους, η μακρά αγωνία που είχε ξεκινήσει πριν από αιώνες, προκάλεσε στο σύνολό της μια δραστική ρήξη της συνέχειας: τη λίγο πολύ ταυτόχρονη (και οριστική) κατάρρευση μιας θρησκείας, ενός τρόπου οργάνωσης του κράτους και του χώρου και μιας κοινωνίας με τα δικά της πρότυπα πολιτισμού και συμπεριφοράς, με τους θεσμούς της, με τις αξίες της• τέλος, την ουσιαστική συγχώνευση των στοιχείων που επιβίωσαν με ιδέες, αξίες και μνήμες ιουδαϊκο-χριστιανικής προέλευσης. Παρά το γεγονός ότι στην ιστορία κάθε λαού απαντώνται πολλές ρήξεις και ασυνέχειες, κάτι ανάλογο (ακόμη και ως προς το μέγεθος και την έκταση) που να συγκρίνεται με το «τέλος του αρχαίου κόσμου» δεν συνέβη ποτέ σε άλλες μεγάλες πολιτισμικές παραδόσεις, όπως αυτές της Ινδίας, της Κίνας και της Ιαπωνίας. […]




Αγοραίος

Αγοραίος
ΕΛΙΤ ΚΑΙ ΜΑΖΑ: Ομάδα μαθητών Λυκείου στο Μουσείο Μπενάκη, να δουν την έκθεση, συνοδεία καθηγητών τους. Αλλά να που εμφανίστηκε ο Σκαρμούτσος, τηλεοπτικός μάγειρας, και...

Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες

Άπό: Ποιήματα, έκδ. ΙΚΑΡΟΣ, 20η ἔκδ,, Άθῆναι 2000   Καὶ ψυχὴ εἰ μέλλει γνώσεσθαι αὐτὴν εἰς ψυχὴν αὐτῇ βλεπτέον: τὸν ξένο καὶ τὸν ἐχθρὸ τὸν...


Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα

Γιάννης Ρίτσος, Δελφοί Ποιήματα, Τόμος Δ’, 10η έκδοση, ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1984, σελ. 300. Τί λίγο πού κρατάνε — ὄχι μονάχα οἱ ἀνθρῶποι, μά καί...


Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β’
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β

Αποσπάσματα. Μετάφρασις Π. Κ. Χρήστου, περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, Φεβρουάριος 1993 5. Ἐγὼ ὅμως ἐνόμιζα ὅτι αὐτὰ ἐλέγονταν ἀπὸ ἐκείνους μὲ μιὰ δόσι ὑπερβολῆς, ἀλλὰ τώρα βλέπω...


Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου

Το κείμενο αυτό είναι προλογικό σημείωμα στο αφιέρωμα της Εποπτείας ‘Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια’. Το ζητούμενο του αφιερώματος είναι η μοίρα των μνημείων. Το προλογικό...


Νίκος Καζαντζάκης: Ξεκίνημα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Νίκος  Καζαντζάκης: Ξεκίνημα

Από το Ταξιδεύοντας (Ὁ Μοριᾶς), ἐκδ. Ἑλ. Καζαντζάκη, Ἀθήνα 1969 Τὸ πρόσωπο τῆς Ἑλλάδας εἶναι ἕνα παλίμψηστο ἀπὸ δώδεκα κύριες ἀπανωτὲς γραφές: Σύγχρονη, τοῦ Εἰκοσιένα,...


Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972

Από Τά ἀπρόοπτα , ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1975 Οί λέξεις κύλησαν ἀπό τό στόμα. Σβήσανε μές στό σκοτάδι. Κοιτάζεις τήν ἄλλη μεριά τοῦ σήμερα καί...


Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο

Ἀθήνα 1951 Κάμιρος! πρόβαλες πεθαμένη κάτω ἀπὸ τὰ χωράφια, λησμονημένη …ἀπ’ ὅλους κι ἀπὸ τὸν Ὅμηρο. Μόνο μιὰ λέξη στὴν Ἰλιάδα… καθὼς λέει ὁ ποιητής,...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.