Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αφιερώματα | Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια - 23 Ιανουαρίου 2012 13:17 μμ

Salvatore Settis: Η αιωνιότητα των ερειπίων



Στη δυτική παράδοση, επίσης, η φύση διαδραματίζει ένα θεμελιώδη ρόλο στην πολιτισμική πρόσληψη των ερειπίων και μάλιστα, σύμφωνα με τον Georg Simmel (1919), τα ερείπια αντιπροσωπεύουν τη σύνθεση μεταξύ της φύσης (εννοούμενης κυρίως ως καταστροφικής δύναμης) και του πολιτισμού, ενώ «η γοητεία των ερειπίων οφείλεται σε τελευταία ανάλυση στο γεγονός ότι ένα ανθρώπινο έργο μπορεί να γίνει αντιληπτό ως προϊόν της φύσης». Τα ερείπια εντούτοις μας λένε, επίσης, ό,τι τα πράγματα της φύσης δεν μπορούν να αποκαλύψουν: μας θυμίζουν τους αρχαίους δημιουργούς και τους χρήστες τους, αλλά και αυτούς που παραμέλησαν, λεηλάτησαν, κατέστρεψαν τα αρχαία κτίρια. Το ίδιο το γεγονός ότι μερικά από αυτά διατηρήθηκαν, αναστηλώθηκαν, έγιναν αντικείμενο επίσκεψης καθεαυτά ως ερείπια, μας θυμίζει, τέλος, εκείνους που (μέχρι σήμερα) προσπάθησαν και προσπαθούν να δώσουν ένα νόημα στο παρόν, στα διαμελισμένα ίχνη του παρελθόντος. Με αυτήν την έννοια, η παράδοση της δυτικής Ευρώπης διαχωρίζεται ακόμη και από τη βυζαντινή: στην αυτοκρατορία της Ανατολής υπήρξαν βεβαίως ερείπια που μερικές φορές (σπάνια, ωστόσο) μνημονεύτηκαν στα κείμενα, τα οποία όμως ποτέ δεν απεικονίστηκαν στην τέχνη. Επειδή αυτοί που εμείς ονομάζουμε Βυζαντινούς αυτοαποκαλούνταν Ρωμαίοι (Ρωμιοί) και πολύ σωστά αυτοπροσδιορίζονταν ως οι νόμιμοι συνεχιστές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η αίσθηση που είχαν της απόλυτης και αδιαφιλονίκητης συνέχειας στέρησε από τα ερείπια εκείνο το πάθος και εκείνη την ένταση του αισθήματος που βρίσκουμε στη Δύση, ενώ τα ερείπια δεν έγιναν σχεδόν ποτέ αποδεκτά ως σύμβολο μιας περιόδου μετάβασης, ούτε ακόμη και μετά τις δύο πτώσεις της Κωνσταντινούπολης (την εισβολή των Σταυροφόρων το 1204 και την κατάληψη από τους Τούρκους το 1453). […]

Απ’ ό,τι φαίνεται, λοιπόν, η αίσθηση των ερειπίων (ή, για να το διατυπώσουμε διαφορετικά, μια ολοκληρωμένη συζήτηση για τα ερείπια), συνιστά ιδιαιτερότητα του δυτικού πολιτισμού. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι η ιδιαιτερότητα αυτή συνδέεται όχι τόσο με την ίδια την πτώση μιας αυτοκρατορίας, όσο με την ιδιότυπη ισορροπία μεταξύ συνέχειας και ασυνέχειας που ακολούθησε την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, και η οποία ενσαρκώνεται στον μέγιστο βαθμό ακριβώς στα ερείπια (ως παρουσία και ως απουσία), ενώ εκτείνεται και στις γλώσσες, στις χειρονομίες, στους θεσμούς, σε χίλια ίχνη του κλασικού πολιτισμού που μας ορίζουν και μας χαρακτηρίζουν, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Αυτή η εξήγηση ίσως ισχύει και για την περιοδική αναγέννηση του “κλασικού” ως μιας τελείως ιδιότυπης “ρυθμικής μορφής” της ευρωπαϊκής πολιτισμικής ιστορίας, αν είναι αλήθεια ότι αυτή είναι η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος: επειδή οι αναγεννήσεις άντλησαν τροφή πάντα από τα θραύσματα του παρελθόντος, από τα ερείπια, μονίμως στο μεταίχμιο μεταξύ θανάτου και ζωής. Σε άλλους πολιτισμούς κυριαρχεί το πάθος της παράδοσης σε αυτούς που είναι φορείς της• στον δικό μας, κυριαρχεί το πάθος των ερειπίων, το πάθος μιας ρήξης αναπόφευκτης που είναι αναγκαίο να θεραπευτεί: με την αναγέννηση, τελικά, που αποτελεί συνθήκη αναντικατάστατη της παράδοσης και της μνήμης.






Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες

Άπό: Ποιήματα, έκδ. ΙΚΑΡΟΣ, 20η ἔκδ,, Άθῆναι 2000   Καὶ ψυχὴ εἰ μέλλει γνώσεσθαι αὐτὴν εἰς ψυχὴν αὐτῇ βλεπτέον: τὸν ξένο καὶ τὸν ἐχθρὸ τὸν...


Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα

Γιάννης Ρίτσος, Δελφοί Ποιήματα, Τόμος Δ’, 10η έκδοση, ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1984, σελ. 300. Τί λίγο πού κρατάνε — ὄχι μονάχα οἱ ἀνθρῶποι, μά καί...


Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β’
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β

Αποσπάσματα. Μετάφρασις Π. Κ. Χρήστου, περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, Φεβρουάριος 1993 5. Ἐγὼ ὅμως ἐνόμιζα ὅτι αὐτὰ ἐλέγονταν ἀπὸ ἐκείνους μὲ μιὰ δόσι ὑπερβολῆς, ἀλλὰ τώρα βλέπω...


Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου

Το κείμενο αυτό είναι προλογικό σημείωμα στο αφιέρωμα της Εποπτείας ‘Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια’. Το ζητούμενο του αφιερώματος είναι η μοίρα των μνημείων. Το προλογικό...


Νίκος Καζαντζάκης: Ξεκίνημα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Νίκος  Καζαντζάκης: Ξεκίνημα

Από το Ταξιδεύοντας (Ὁ Μοριᾶς), ἐκδ. Ἑλ. Καζαντζάκη, Ἀθήνα 1969 Τὸ πρόσωπο τῆς Ἑλλάδας εἶναι ἕνα παλίμψηστο ἀπὸ δώδεκα κύριες ἀπανωτὲς γραφές: Σύγχρονη, τοῦ Εἰκοσιένα,...


Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972

Από Τά ἀπρόοπτα , ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1975 Οί λέξεις κύλησαν ἀπό τό στόμα. Σβήσανε μές στό σκοτάδι. Κοιτάζεις τήν ἄλλη μεριά τοῦ σήμερα καί...


Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο

Ἀθήνα 1951 Κάμιρος! πρόβαλες πεθαμένη κάτω ἀπὸ τὰ χωράφια, λησμονημένη …ἀπ’ ὅλους κι ἀπὸ τὸν Ὅμηρο. Μόνο μιὰ λέξη στὴν Ἰλιάδα… καθὼς λέει ὁ ποιητής,...