Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αφιερώματα | Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια - 23 Ιανουαρίου 2012 13:21 μμ

Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου



Οι Έλληνες είναι ο πρώτος λαός που πέρασε από τη γραφή στη φωνητική απόδοση της ομιλίας, με το αλφάβητο. Αυτό το γεγονός επέτρεψε να δημιουργηθεί η τέχνη του λόγου, η λογοτεχνία: χάρις στην τέχνη ο λόγος δεν είναι μόνο διατυπώσεις αναγκαίων αλλά και ο τρόπος όπου το μη πραγματικό ανήκει στον κόσμο μας, ο τρόπος με τον οποίο το όνειρο είναι μέρος της αλήθειας, ο τρόπος με τον οποίο το πέραν του προφανούς ερμηνεύει την προφάνειά μας.

Οι Έλληνες πρώτοι συνέστησαν σχολείο, δηλαδή ειδικό χώρο όπου συγκεντρώνονται οι μαθητές και διδάσκονται από σώμα επαγγελματιών Έτσι, η γραφή έγινε αναπόσπαστο μέρος της παιδείας. Το σχολείο οδήγησε στη συγκρότηση της γραμματείας. Η ανάγνωσή της με κριτήριο την διαμόρφωση του ήθους (μόρφωση), οδήγησε στην επιλεκτική εκτίμηση του σώματος της γραμματείας.

Ο Όμηρος υπήρξε η βάση της παιδείας των Ελλήνων, μολονότι δεν έγραψε κάποιο ηθικοδιδακτικό εγχειρίδιο αλλά τραγούδησε ένα παρελθόν που η δόξα του βρισκόταν όχι μόνο στις γενναίες πράξεις αλλά και στα κορυφαία λάθη, στις σχέσεις έρωτα και αποστροφής μεταξύ θεών και ανθρώπων. Ο Όμηρος μίλησε για το παρελθόν που ήταν ιδανικό αλλά όχι ξένο: ήταν το παρελθόν που ανήκει στους ακροατές του.

Η ελληνική ιστοριογραφία αρχίζει την εποχή των Προσωκρατικών (6ο αι) με τον Εκαταίο τον Μιλήσιο, του οποίου το έργο περιλαμβάνει ιστορικό, μυθολογικό, εθνογραφικό και γεωγραφικό υλικό. Ακολούθησε ο Ηρόδοτος, (τον οποίον ο Κικέρων ονόμασε «πατέρα της ιστορίας») με το έργο του να περιλαμβάνει επίσης όλες τις πτυχές που μας έδωσε ο Εκαταίος. Η λατινική ιστοριογραφία αρχίζει τον 3ο αι π. Χ. με τον Κουίντο Φάβιο Πίκτορ, που έγραψε στα ελληνικά μια ιστορία «από κτίσεως Ρώμης» έως το Δεύτερο Καρχηδονιακό Πόλεμο. Ωστόσο, αυτός που καθιέρωσε την αρχαιοφιλία, τη σπουδή των μνημείων (monumenta) του παρελθόντος, ήταν ο Τίτος Λίβιος, ο οποίος στην εισαγωγή του έργου του «Από κτίσεως Ρώμης» εξηγεί ότι η αναγωγή στο απώτατο παρελθόν διατηρεί το προνόμιο να κάνει την ίδρυση των πόλεων αξιοθαύμαστη, καθώς αναμειγνύει το θείο με το ανθρώπινο στοιχείο.

Ωστόσο, η έννοια του μνημείου και της φροντίδας μας γι αυτό, ήταν εντελώς άγνωστη. Τα αρχαία μνημεία χρησιμοποιούνταν από τους εκάστοτε νεώτερους ως οικοδομικά υλικά. Ό,τι σώθηκε, σώθηκε διότι συνέχιζε να είναι χρήσιμο ή διότι ήταν απομακρυσμένο και δεν συνέφερε η μεταφορά του σε οικοδομήσιμες περιοχές. Αυτό το διατυπώνει άριστα ο Χρυσολωράς γράφοντας « ὅτι ἡ ἴδια η [Ρώμη] εἶναι γιὰ τὸν ἑαυτό της εἶδος μεταλλείου καὶ λατο¬μείου, μὲ λίγα λόγια, ἡ ἴδια τρέφεται καὶ ἀναλώνεται συγχρόνως ἀπὸ τὸν ἑαυτό της.»

Σε όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα επικρατούσε η ίδια ανυπαρξία της έννοιας μνημείο. Αυτό ανετράπη με την άνοδο του αστικού κόσμου, τις πνευματικές αναζητήσεις του οποίου περιγράφω στο βιβλίο μου Μεσαίωνας Ελληνικός και Δυτικός. Με τους αστούς άρχισε αυτό που σήμερα αποκαλούμε Αναγέννηση. Το ενδιαφέρον για τους αρχαίους Έλληνες και Ρωμαίους είχε μια κατακόρυφη ανάπτυξη. Οι ενδιαφερόμενοι για τα monumenta ονομάστηκαν ουμανιστές, σε διάκριση από τους εμμένοντες στη χριστιανική γραμματεία.

Πως προέκυψε ο ουμανισμός, προηγείται ως ερώτημα από το πότε ακριβώς άρχισε. Ξεκίνησε την περίοδο των Σταυροφοριών, όταν μεταξύ των θησαυρών που έπαιρναν λεηλατώντας βυζαντινές πόλεις και εν τέλει την ίδια την Κωνσταντινούπολη, οι Σταυροφόροι και οι έμποροι της Δύσης έπαιρναν μαζί τους βυζαντινά χειρόγραφα με έργα αρχαίας ελληνικής και εκκλησιαστικής γραμματείας που αναγνώριζε και η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Η συνέπεια ήταν να αρχίσει στη Δύση μια μεγάλης κλίμακος αλλά ανοργάνωτη έρευνα των βιβλιοθηκών σημαντικών μοναστηριών. Βρίσκονταν εκεί θησαυροί. Ο πιο γνωστός συλλέκτης και παθιασμένος αναγνώστης τους ήταν ο ποιητής Πετράρχης, ίσως ο πρώτος ιδιώτης με τόσο μεγάλη συλλογή χειρογράφων.

Η απάντηση στο ερώτημα ποιος είναι ο ηγέτης του ουμανισμού, είναι ολοφάνερη και στον μη ειδικό: οι αιώνες αποκλειστικότητας της χριστιανικής γραμματείας στη Δύση ανατράπηκαν από τον Δάντη, ο οποίος επέλεξε να έχει οδηγό του έναν αρχαίο Ρωμαίο, τον Βιργίλιο. Με τον Δάντη η αρχαιότητα μπαίνει στο προσκήνιο: ο Όμηρος τιμάται και πάλι ως ο πρώτος των ποιητών. Από κει κι έπειτα, όσο η αρχαιογνωσία προχωρούσε με τις Σχολές ελληνικής γλώσσας και την προσπάθεια αναβίωσης της πλατωνικής Ακαδημίας, η αρχαιογνωσία επηρέαζε διαρκώς και περισσότερο καθοριστικά τη Δυτική γραμματεία.






Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιώργος Σεφέρης: Αργοναύτες

Άπό: Ποιήματα, έκδ. ΙΚΑΡΟΣ, 20η ἔκδ,, Άθῆναι 2000   Καὶ ψυχὴ εἰ μέλλει γνώσεσθαι αὐτὴν εἰς ψυχὴν αὐτῇ βλεπτέον: τὸν ξένο καὶ τὸν ἐχθρὸ τὸν...


Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Ρίτσος: Ποιήματα

Γιάννης Ρίτσος, Δελφοί Ποιήματα, Τόμος Δ’, 10η έκδοση, ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1984, σελ. 300. Τί λίγο πού κρατάνε — ὄχι μονάχα οἱ ἀνθρῶποι, μά καί...


Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β’
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Μανουήλ Χρυσολωράς: Επιστολή προς τον Βασιλέα Μανουήλ Β

Αποσπάσματα. Μετάφρασις Π. Κ. Χρήστου, περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, Φεβρουάριος 1993 5. Ἐγὼ ὅμως ἐνόμιζα ὅτι αὐτὰ ἐλέγονταν ἀπὸ ἐκείνους μὲ μιὰ δόσι ὑπερβολῆς, ἀλλὰ τώρα βλέπω...


Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Παν. Δρακόπουλος: Το άνοιγμα του χρόνου

Το κείμενο αυτό είναι προλογικό σημείωμα στο αφιέρωμα της Εποπτείας ‘Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια’. Το ζητούμενο του αφιερώματος είναι η μοίρα των μνημείων. Το προλογικό...


Νίκος Καζαντζάκης: Ξεκίνημα
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Νίκος  Καζαντζάκης: Ξεκίνημα

Από το Ταξιδεύοντας (Ὁ Μοριᾶς), ἐκδ. Ἑλ. Καζαντζάκη, Ἀθήνα 1969 Τὸ πρόσωπο τῆς Ἑλλάδας εἶναι ἕνα παλίμψηστο ἀπὸ δώδεκα κύριες ἀπανωτὲς γραφές: Σύγχρονη, τοῦ Εἰκοσιένα,...


Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Γιάννης Κοντός: Ανασκαφές 1972

Από Τά ἀπρόοπτα , ἐκδ. Κέδρος, Ἀθήνα 1975 Οί λέξεις κύλησαν ἀπό τό στόμα. Σβήσανε μές στό σκοτάδι. Κοιτάζεις τήν ἄλλη μεριά τοῦ σήμερα καί...


Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο
Κατηγορία: Ζώντας ανάμεσα στα ερείπια
Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ημερολόγιο

Ἀθήνα 1951 Κάμιρος! πρόβαλες πεθαμένη κάτω ἀπὸ τὰ χωράφια, λησμονημένη …ἀπ’ ὅλους κι ἀπὸ τὸν Ὅμηρο. Μόνο μιὰ λέξη στὴν Ἰλιάδα… καθὼς λέει ὁ ποιητής,...