Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 | Αρχείο | Κοινωνία - 17 Φεβρουαρίου 2012 02:09 πμ

Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών


Ορίζω τα στοιχεία που καθορίζουν τη μετάβαση απ’ το νοητό στο λογικό κόσμο σαν νόμους του λογικού κόσμου.

Η αισθητότητα δεν είναι το μόνο, το βασικό γνώρισμα του κόσμου των φαινομένων. Πολύ σημαντικώτερα είναι για τη συγκρότηση αυτού του κόσμου τα λογικά πλαίσια που μέσα τους βρίσκεται τοποθετημένος. Ο αισθητός κόσμος προσδιορίζεται απ’ το ότι τα στοιχεία του βρίσκονται μεταξύ τους αναγκαία σε σχέσεις που τις ονομάζουμε σχέσεις χώρου, σ’ άλλες που τις ονομάζουμε σχέσεις χρόνου, σ’ άλλες τέλος, ας τις πούμε σχέσεις φυσικής νομοτέλειας και που δείχνουν μιαν εξάρτησή τους με χαρακτήρα άλλοτε αναγκαστικό κι άλλοτε πιθανολογικό (για να μη μπούμε στη συζήτηση για τον χαρακτήρα του νόμου της αιτιότητας στη σημερινή φυσική). Για τον κατηγοριακό χαρακτήρα των συγκροτητικών φυσικών νόμων βλ. πιο κάτω.

Η μη αισθητότητα πάλι (μη πραγματικότητα) του νοητού κόσμου εκφράζεται και με την απαλλαγή του απ’ αυτές τις σχέσεις που καθορίζουν τα αισθητά. Το νοητό δεν είναι μόνο το μη αισθητό˙ είναι κι έξω πρώτα πρώτα απ’ το χώρο και το χρόνο κι απ’ τις άλλες σχέσεις των πραγματικών. Αυτό χρειάζεται ορισμένες εξηγήσεις.

1. Για το ότι το νοητό δεν προσδιορίζεται από τοπικές σχέσεις δεν χρειάζονται ιδιαίτερες εξηγήσεις κι η εμπειρική ψυχολογία ακόμα (που δεν ασχολείται με τα νοήματα, τουλάχιστον με την έννοια που δίνουμε εδώ στον όρο, αλλά μόνο με το ψυχικό τους υπόβαθρο, την ψυχική ενέργεια) παραδέχεται πως δεν έχει καμιά έννοια να μιλάμε για τοπικές σχέσεις των ψυχικών φαινομένων, αλλά μόνο για χρονικές.

2. Αυτές οι χρονικές σχέσεις που προσδιορίζουν τα ψυχικά φαινόμενα είναι προσδιοριστικές και για το περιεχόμενό τους, και για τα νοήματα;

Διπλή έννοια μη χρονικότητας νοητών:

α) Απ’ τον ίδιο τον ορισμό προκύπτει πως το νοητό έχει την δυνατότητα της ταυτότητας, άσχετα με την ψυχική ενέργεια που το περιέχει, που μόνη αυτή είναι συγκεκριμένη και λοιπόν μόνο αυτή είναι χρονική˙ ξέρω την ταυτότητα του νοήματος του α=α στον Αριστοτέλη και στον Kant και σ’ ένα σημερινό φιλόσοφο˙ αυτή η αιωνιότητα του νοητού, αν την αναλύσουμε καλύτερα, θα δούμε πως σημαίνει: δυνατότητα εμφάνισης σε κάθε χρόνο. Δεν σημαίνει δηλαδή όπως η ενδεχόμενη αιωνιότητα ενός φυσικού φαινομένου διαρκή παρουσία, αλλά μόνο διαρκή δυνατότητα παρουσίας˙ μπορεί να πέρασε μια ιστορική εποχή, όπου τα νοήματα του Θεαίτητου, π.χ. δεν είχαν καμιά πραγματική παρουσία˙ υπήρχε όμως η δυνατότητα γι’ αυτά να καταστούν παρόντα, με την επαφή ας πούμε μ’ ένα πραγματικό υποκείμενο˙ αυτό το δυνάμει εν παντί χρόνω είναι μια απ’ τις όψεις της άχρονης ουσίας του νοητού (θα ήταν έγχρονη, αν επρόκειτο για ένα έργω εν παντί χρόνω).

β) Ο χρόνος των φυσικών ήδη φαινομένων δεν είναι ένα ομοιόμορφο πλαίσιο με απλό ποσοτικό χαρακτήρα˙ έχει μιαν εσωτερική δυναμικότητα, μιαν ανομοιορφία που οι φιλόσοφοι την ορίζουν σαν τον ποιοτικό του χαρακτήρα κι οι φυσικοί την προσδιορίζουν με το δεύτερο βασικό νόμο της θερμοδυναμικής. Αυτά σημαίνουν πως ο χρόνος είναι το αναπόσπαστο πλαίσιο του γίγνεσθαι. Σ’ αυτό το γίγνεσθαι υπόκεινται όλα τα αισθητά Βλ. Ηράκλειτο fr. 18, 19 Diels˙ Πλάτων, Κρατύλος i.f˙ Bergson, L’évolution créatrice, passim. Ειδικά για τον ψυχικό χρόνο: Proust, A la recherche du temps perdu, passim, ιδ. Le temps retrouvé.

Μια προσεχτική παρατήρηση δείχνει πως σ’ αυτό το γίγνεσθαι δεν μετέχουν τα νοητά˙ ή εξέλιξη των αντιλήψεων, των γνώσεων, των θεωριών δεν σημαίνει εξέλιξη των νοημάτων˙ σημαίνει απλώς επέκταση ή περιορισμό ή αλλοίωση της μετοχής των πραγματικών υποκειμένων στο σύστημα των αντικειμενικών νοημάτων. Δύο σημεία θέλουν εδώ διευκρίνηση.

Ι. Τα νοήματα δεν δημιουργούνται με τη δραστηριότητα του υποκειμένου που γίνεται φορέας τους˙ η πολιτιστική άνοδος π.χ. δεν σημαίνει δημιουργία λογικών νοημάτων, αλλά αύξηση της μετοχής σ’ αυτά των ιστορικών υποκειμένων. Αυτό γίνεται φανερό αν σκεφτεί κανείς το αντίθετο˙ η υποχώρηση π.χ. ενός πολιτισμού δεν σημαίνει καταστροφή των νοημάτων αυτών, αλλά απλά άρση της ιστορικής του παρουσίας. Αν δούμε π.χ. το σχήμα Αρχαιότητα—Μεσαίωνας—Αναγέννηση, όπως τα νοήματα του Αρχιμήδη δεν έπαψαν να υπάρχουν το Μεσαίωνα, για να ξαναδημιουργηθούν στη νεώτερη εποχή, αλλά πιστεύουμε πως και αν προσφερθεί η ιστορική απόδειξη πως κανένας δεν τα σκέφτηκε σ’ όλο αυτό το διάστημα, όμως θα μπορούσαμε να αναγκάσουμε στο ίδιο αυτό διάστημα έναν άνθρωπο να τα παραδεχτεί, συνεπώς υπήρξαν σ’ όλο αυτό το διάστημα και χωρίς ιστορικήν, εμπειρική παρουσία —υπήρξαν μη σημαίνοντας εδώ παρά ίσχυαν, εξακολουθούσαν να διέπουν τις σχέσεις των πραγματικών φαινομένων, ήταν αληθινά,— έτσι δεν εξυπηρετεί καμιά σκοπιμότητα να παραδεχθούμε πως άρχισαν να υπάρχουν, να ισχύουν απ’ την στιγμή της διατύπωσής τους απ’ τον Αρχιμήδη, πως απέκτησαν αλήθεια από τότε.




Αγοραίος

Αγοραίος
ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν...

Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 12, Μάιος – Ιούνιος 1977 Η θεωρία των κοινωνικών επιστημών, τμήμα όχι βέβαια της επιστήμης της ίδιας, αλλά της φιλοσοφίας –...


Daniel Bell: Συνομιλία με την Ζηνοβία Δρακοπούλου
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 14, Μάιος – Σεπτέμβριος 1977 Ζ.Δ. Κύριε Καθηγητά, αρχίσατε την πνευματική σας καριέρα ως σοσιαλιστής. Πώς κρίνετε τα νεανικά σας όνειρα...


Αλληλογραφία Freud – Jung
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Ψυχολογία
Αλληλογραφία Freud - Jung

Εποπτεία, τεύχη 11-12, Μάιος-Ιούνιος 1977 Αλληλογραφία Freud – Jung.  Μετάφραση Ζηνοβίας Δρακοπούλου Jung Burghölzli – Zürich, 31 Μαρτίου 1907. Αγαπητέ καθηγητά Freud, Χωρίς αμφιβολία θάχετε...


Παν. Δρακόπουλος, Για την έννοια της Παιδείας
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχη 13-14, καλοκαίρι 1977 Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση βρίσκεται στο ζενίθ της. Η διαπίστωση αυτή δεν συνεπάγεται αναγκαίως και κατάφαση στις προθέσεις και...


Παν. Δρακόπουλος, Ερήμην του Λαού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 17, Δεκέμβριος 1977 Τώρα που οι εκλογές τέλειωσαν και δεν υπάρχει λόγος να βεβαιώνουμε το λαό πως είναι υπερώριμος, επιτρέπεται να...


Παν. Δρακόπουλος, Η «διαλεκτική» του μικροαστού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 15, Οκτώβριος 1977 Είθισται, οι περισσότερες συζητήσεις για τα πνευματικά προβλήματα του τόπου μας, ν’ αρχίζουν μ’ ένα υβρεολόγιο εναντίον της...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.