Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 | Αρχείο | Κοινωνία - 17 Φεβρουαρίου 2012 02:09 πμ

Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών


Για την κατανόηση της έννοιας της εξωτερικής θεωρίας της επιστήμης δεν χρειάζεται ανάπτυξη. Η επιστήμη πρέπει να τοποθετηθεί μέσα στη θεωρία, η θεωρία μέσα στο πνεύμα, το πνεύμα μέσα στον άνθρωπο. Αντίστοιχα η κοινωνία πρέπει να τοποθετηθεί μέσα στο αντικείμενο, και το αντικείμενο μέσα στην ουσία.

* * *

Η θεωρία των κοινωνικών επιστημών θα έχει πάντα ασφαλισμένο το αντικειμενικό της θεμέλιο στην αναπόδραστη θεωρητικήν ανάγκη της λογικής θεμελίωσης κάθε επιστημονικής δραστηριότητας με την αναγωγή της στο όλο δεν είναι όμως λιγώτερο αληθινό πως το βασικό υποκειμενικό κίνητρο που σπρώχνει σ’ αυτήν είναι η αναμφισβήτητη κρίση των κοινωνικών επιστημών, που δεν μπορεί πια να ονομαστεί ούτε παιδική ούτε εφηβική αρρώστεια, εφόσον παίρνει ένα χαρακτήρα μονιμότητας. Η αναλυτική έρευνα των σχετικών φαινομένων θα μας οδηγούσε πολύ μακρυά. Δεν μπορούν όμως να μη σημειωθούν με συντομία τα κύρια συμπτώματα κι οι βασικές αιτίες.

Για την αναγκαιότητα της θεωρίας της επιστήμης που πηγάζει απ’ την ανάγκη της παραγωγής των αρχών της επιστήμης δεν θα λεχτούν εδώ περισσότερα απ’ όσα λέχτηκαν πιο πάνω. Εδώ μόνο για τον χαρακτήρα αυτοσυνείδησης που έχει η θεωρία της επιστήμης.

Επιστήμη σημαίνει συνείδηση, δηλαδή θεωρία. Εξίσου όμως αναγκαία σημαίνει κι έλλειψη αυτοσυνείδησης˙ εκείνο που συνείδησή του αποχτά το επιστημονικό συνειδός, δεν είναι ο εαυτός του. Εκείνο που γνωρίζεται μέσα στην επιστήμη διαφέρει απόλυτα, από εκείνο που μ’ αυτό γνωρίζεται, κι απ’ το γεγονός του γνωρισμού. Χρειάζεται τώρα η υλοποίηση της μορφής, για να υπάρξει αυτοσυνείδηση. Κάθε τέτοια υλοποίηση ορίζει και δικαιολογεί μιαν αντίστοιχη διάκριση των ενεργειών: εδώ τη διάκριση επιστήμης και θεωρίας της επιστήμης.

Για κρίση των κοινωνικών ή οποιωνδήποτε άλλων επιστημών έχει γίνει πολλές φορές ως τώρα κι εξακολουθεί να γίνεται λόγος, στίς περισσότερες περιπτώσεις με καθαρά φιλολογικούς ή δημοκοπικούς σκοπούς. Εδώ γίνεται προσπάθεια να καθοριστεί η έννοια και το περιεχόμενο αυτής της κρίσης, με την ανάλυση των συμπτωμάτων της. (Κρίση ονομάζω την εμφάνιση αυτών συμπτωμάτων).

Αρμόδια βέβαια για την έρευνα αυτής της κρίσης δεν είναι η θεωρία της επιστήμης, αλλά η επιστήμη της ιστορίας και της κοινωνιολογίας της γνώσης, καθώς και της εφαρμοσμένης λογικής (στην έννοια του Kant, Kr. d.r.V. v. Kirchmann, 1877, σελ. 101—102), υποχρεωμένη πάντως να στηρίζεται κι αυτή, όπως και κάθε ειδική έρευνα, στη θεωρία της επιστήμης.

Εφόσον και σ’ αυτήν την περίπτωση εμφανίζεται η απαίτηση του αποκλεισμού των αντιφάσεων απ’ το εσωτερικό του γνωστικού συστήματος, πρέπει τα πορίσματα της ιστορίας και της κοινωνιολογίας της γνώσης να μην είναι αντιφατικά προς τα πορίσματα της θεωρίας της γνώσης. Η συνηθισμένη νεοκαντιανή απάντηση, που στηρίζεται στη διάκριση του factum και του jus, και συνεπώς στην ασχεσία των δύο γνωστικών πεδίων, δεν λύνει το ζήτημα˙ δεν μας ενδιαφέρει (τουλάχιστον όχι αποκλειστικά) η ιδεατή γνώση, αλλά η ιστορική γνώση και οι δυνατότητες της. Ότι αυτές οι δυνατότητες είναι πραγματικές και σε πολλά σημεία πραγματοποιημένες, είναι μια ανεπίδεκτη ελεύθερης από αντίφαση αμφισβήτησης αλήθεια, που θα πρέπει πάντα να τονίζεται ενάντια σε κάθε απόχρωσης σκεπτικισμό και σχετικισμό. Χρειάζεται λοιπόν πλάϊ στη καθαρή θεωρία της γνώσης (πως είναι συγκροτημένο ένα γνωστικό σύστημα και πώς αποχτάει κύρος) και στη θεωρία της πραγματικής γνώσης (πως διαμορφώνεται η συγκεκριμένη γνωστική ενέργεια ενός πραγματικού υποκειμένου) και η ιστορική (ονομάζω) θεωρία της γνώσης: πως η συγκεκριμένη γνωστική ενέργεια ενός πραγματικού υποκειμένου σχετίζεται μ’ ένα γνωστικό σύστημα και προσλαμβάνει κύρος (ορίζω). Αυτό το μεσολαβητικό μέλος ανάμεσα στην καθαρή θεωρία της γνώσης και στη θεωρία της πραγματικής γνώσης έχει σαν αποστολή και τη δημιουργία συμφωνίας ανάμεσα στα πορίσματα τους˙ κι αυτό δεν μπορεί να γίνει παρά με την χρησιμοποίηση του (αξιωματικού) ορισμού της ιστορίας σαν geltendes Sein η seiendes Gelten. Σχετικά μ’ όλο το ζήτημα βλ. και πιο κάτω όσα λέγονται για τις δυνατές έννοιες του υποκειμένου.

Πρώτο βασικό σύμπτωμα ειναι η ανυπαρξία ενός συστήματος κατηγοριών. Στη φυσική επιστήμη π.χ. ο κλονισμός της κατηγορίας της αιτιότητας δημιούργησε μιαν απέραντην αναταραχή, κι έφερε τους φυσικούς στην ανάγκη να ξεκαθαρίσουν αυτό το ζήτημα, πριν προχωρήσουν πιο κάτω. Στις κοινωνικές επιστήμες όχι μόνο η κατηγορία της αιτιότητας αποτελεί το αντικείμενο μιας διαρκούς διελκυστίνδας, αλλά και ολόκληρο το σύστημα των βασικών εννοιών αλλάζει από ερευνητή σε ερευνητή.




Αγοραίος

Αγοραίος
ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν...

Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 12, Μάιος – Ιούνιος 1977 Η θεωρία των κοινωνικών επιστημών, τμήμα όχι βέβαια της επιστήμης της ίδιας, αλλά της φιλοσοφίας –...


Daniel Bell: Συνομιλία με την Ζηνοβία Δρακοπούλου
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 14, Μάιος – Σεπτέμβριος 1977 Ζ.Δ. Κύριε Καθηγητά, αρχίσατε την πνευματική σας καριέρα ως σοσιαλιστής. Πώς κρίνετε τα νεανικά σας όνειρα...


Αλληλογραφία Freud – Jung
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Ψυχολογία
Αλληλογραφία Freud - Jung

Εποπτεία, τεύχη 11-12, Μάιος-Ιούνιος 1977 Αλληλογραφία Freud – Jung.  Μετάφραση Ζηνοβίας Δρακοπούλου Jung Burghölzli – Zürich, 31 Μαρτίου 1907. Αγαπητέ καθηγητά Freud, Χωρίς αμφιβολία θάχετε...


Παν. Δρακόπουλος, Για την έννοια της Παιδείας
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχη 13-14, καλοκαίρι 1977 Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση βρίσκεται στο ζενίθ της. Η διαπίστωση αυτή δεν συνεπάγεται αναγκαίως και κατάφαση στις προθέσεις και...


Παν. Δρακόπουλος, Ερήμην του Λαού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 17, Δεκέμβριος 1977 Τώρα που οι εκλογές τέλειωσαν και δεν υπάρχει λόγος να βεβαιώνουμε το λαό πως είναι υπερώριμος, επιτρέπεται να...


Παν. Δρακόπουλος, Η «διαλεκτική» του μικροαστού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 15, Οκτώβριος 1977 Είθισται, οι περισσότερες συζητήσεις για τα πνευματικά προβλήματα του τόπου μας, ν’ αρχίζουν μ’ ένα υβρεολόγιο εναντίον της...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.