Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 | Αρχείο | Κοινωνία - 17 Φεβρουαρίου 2012 02:09 πμ

Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών



Το σύστημα των κατηγοριών είναι η βάση του συγκεκριμένου κλάδου των επιστημών. Το σύστημα των κατηγοριών είναι το σύστημα των αρχών της δυνατότητας και της αλήθειας των αξιωμάτων. Η κατηγορία είναι μια στιγμή της κρίσης˙ εμφανίζεται λοιπόν πολύ πρίν απ’ τη θεωρία της επιστήμης, μέσα στην επιστήμη την ίδια˙ η θεωρία της επιστήμης κατά ένα μέρος απλά την αναγνωρίζει, και κατά το άλλο τη δημιουργεί (εφ’ όσον αυτή την θεμελιώνει, με την απαγωγή της από μιαν υπερβατικήν άρχή). Έτσι το σύστημα των κατηγοριών, αθεμελίωτο αλλά πραγματικό, πρέπει να υπάρχει μέσα στην επιστήμη πολύ πριν την επέμβαση της θεωρίας της επιστήμης. (Παράδειγμα η φυσική του 17. και 18. αιώνα και η καντιανή γνωσιοθεωρία).

Χωρίς να χρειάζεται επεξήγηση στο εξώφθαλμο γεγονός της ανυπαρξίας ενός συστήματος κατηγοριών μέσα στις κοινωνικές επιστήμες, πρέπει να τονιστεί πως δεν υπάρχει εκεί καν σαφής και ακριβής έννοια της κατηγορίας: έτσι ο L. v. Wiese απαριθμεί σαν «βασικές» κοινωνιολογικές κατηγορίες: κοινωνική διαδικασία, απόσταση, κοινωνικός χώρος, κοινωνικός σχηματισμός (sozialer Prozesse, Abstand, sozialer Raum, soziales Gebilde), κάνοντας έτσι το διπλό λάθος: 1) να φαντάζεται και να εμφανίζει σαν κατηγορίες απλές εμπειρικές έννοιες γένους, 2) περνώντας απ’ την μιαν έννοιαν στην άλλην, να αλλάζει μέσα στην απαρίθμησή τους τη βάση της διαίρεσης.

Δεύτερο βασικό σύμπτωμα είναι η ανυπαρξία συστηματικής άρθρωσης και μέσα σε κάθε επιστήμη παρμένη χωριστά, και στο σύνολο των κοινωνικών επιστημών. Σχεδόν καμιά απ’ τις κοινωνικές επιστήμες δεν παρουσιάζει την αυστηρή εσωτερική οικοδόμηση που είναι συγκροτητική της έννοιας της επιστήμης˙ και καμιά δεν εχτιμάει μεθοδικά τις απαιτήσεις που της θέτει το γεγονός πως είναι μια απ’ τις πολλές κοινωνικές επιστήμες και πως το αντικείμενό της είναι μια μονάχα πλασματικά αφαιρεμένη πλευρά του ενιαίου κοινωνικού γίγνεσθαι.

Η ενότητα του κοινωνικού κόσμου δεν είναι ιδεατή αλλά πραγματική˙ την ενότητα δεν την δημιουργεί εδώ η ταυτότητα των νόμων, αλλά η εσωτερική ενότητα του θέματος, το «ενιαίο του υλικού» (πάνω στη νομιμότητα της τελευταίας συμπλοκής εννοιών βλ. το τμήμα για τις κατηγορίες του νοητού και του κοινωνικού κόσμου)˙ το κοινωνικό συγκροτείται απ’ την πραγματικήν αναφορά του στο συν του πράττειν. Πάνω στην πολλαπλότητα των δυνατών σκοπιών (μεθόδων) θεώρησης της ενιαίας κοινωνικής πραγματικότητας ιδρύεται η πολλαπλότητα των επιστημών της. Είναι αυτονόητη η απαίτηση της εσωτερικής οικοδόμησης που προβάλλει γι’ αυτές τις επιστήμες και φανερό το γεγονός πως η απαίτηση αυτή στο μεγαλύτερο μέρος της δεν ικανοποιείται.

Αυτή η εσωτερική συστηματική οικοδόμηση στην ιδεατή μορφή της είναι η αξιωματοποίηση: (ορίζω) η παραγωγή των προτάσεων της επιστήμης από τ’ αξιώματα και των αξιωμάτων απ’ τις κατηγορίες. Πάνω στην κοσμογονική συνέπεια που πηγάζει απ’ αυτόν τον ορισμό, πως δηλαδή έτσι αξιώνεται η συμπύκνωση της εμπειρικότητας στις κατηγορίες ή (το ίδιο) η αναγωγή κάθε ιδιότητας του εμπειρικού στο περιεχόμενο της κατηγορίας, απλούστερα η (γνωστική) παραγωγή του εμπειρικού απ’ το λογικό, του κόσμου απ’ τις κατηγορίες, δεν θα επεκταθώ εδώ. Ας σημειωθεί μόνο πως αυτό είναι το αποφασιστικό σημείο όπου η εσωτερική συνέπεια του καντιανισμού οδηγεί στον εγελιανισμό˙ ο καντιανισμός χωρίς τον εγελιανισμό μένει ανολοκλήρωτος, κι ο εγελιανισμός χωρίς τον καντιανισμό μένει αθεμελίωτος. Και στη φιλοσοφία του πνεύματος, και σε κάθε άλλη φιλοσοφία, κριτικισμός και (ονομάζω) ολισμός είναι δύο αναγκαίες, αμοιβαία αξιούμενες στιγμές της πορείας του λόγου.

Παράλληλα όμως μ’ αυτήν την εσωτερικήν οικοδόμηση προβάλλει σ’ αυτό το πεδίο και μια άλλη απαίτηση: της αναδημιουργίας, μέσα στην επιστήμη της διασπασμένης πια ενότητας του κοινωνικού κόσμου, με την ίδρυση του συστήματος των κοινωνικών επιστημών ένταξη μέσα στο σύστημα των κοινωνικών επιστημών σημαίνει για κάθε ειδικήν επιστήμη του κοινωνικού υποχρέωση συναρμογής της με τις άλλες και αποκατάστασης της ολότητας (ενιαίας πολλαπλότητας) του αντικειμένου τους.

Τρίτο βασικό σύμπτωμα είναι η έλλειψη ενιαίας εξωτερικής επιστημονικής μεθοδολογίας. Είσοδος στον επιστημονικό χώρο σημαίνει πρώτα απ’ όλα υποταγή στη (με την εξωτερικώτερην έννοια) επιστημονική μέθοδο˙ και μέθοδος σημαίνει κι εδώ αυστηρήν αυτοπειθαρχία του ερευνητή, αυτοπεριορισμό που εκδηλώνεται στη διαπραγμάτευση μόνο εννοιών αμέσως καθορίσιμων και προβλημάτων που η θέση τους έχει ακριβώς προσδιορισμένο νόημα.


Εξωτερικά χαρακτηριστικά της επιστημονικής έρευνας:

α) Χρησιμοποίηση αποκλειστικά και μόνο εννοιών αυστηρά καθορισμένων. Παραίτηση από τη χρησιμοποίηση εννοιών που δεν μπορούν να καθοριστούν μονοσήμαντα. Η επιστήμη δεν έχει να ασχοληθεί με προβλήματα που πηγάζουν από το ενδεχόμενο ακαθόριστο των πρώτων εννοιών γιατί οι έννοιές της δεν είναι ποτέ πρώτες. Το πρόβλημα αυτό απασχολεί μόνο τη φιλοσοφία.






Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 12, Μάιος – Ιούνιος 1977 Η θεωρία των κοινωνικών επιστημών, τμήμα όχι βέβαια της επιστήμης της ίδιας, αλλά της φιλοσοφίας –...


Daniel Bell: Συνομιλία με την Ζηνοβία Δρακοπούλου
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 14, Μάιος – Σεπτέμβριος 1977 Ζ.Δ. Κύριε Καθηγητά, αρχίσατε την πνευματική σας καριέρα ως σοσιαλιστής. Πώς κρίνετε τα νεανικά σας όνειρα...


Αλληλογραφία Freud – Jung
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Ψυχολογία
Αλληλογραφία Freud - Jung

Εποπτεία, τεύχη 11-12, Μάιος-Ιούνιος 1977 Αλληλογραφία Freud – Jung.  Μετάφραση Ζηνοβίας Δρακοπούλου Jung Burghölzli – Zürich, 31 Μαρτίου 1907. Αγαπητέ καθηγητά Freud, Χωρίς αμφιβολία θάχετε...


Παν. Δρακόπουλος, Για την έννοια της Παιδείας
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχη 13-14, καλοκαίρι 1977 Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση βρίσκεται στο ζενίθ της. Η διαπίστωση αυτή δεν συνεπάγεται αναγκαίως και κατάφαση στις προθέσεις και...


Παν. Δρακόπουλος, Ερήμην του Λαού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 17, Δεκέμβριος 1977 Τώρα που οι εκλογές τέλειωσαν και δεν υπάρχει λόγος να βεβαιώνουμε το λαό πως είναι υπερώριμος, επιτρέπεται να...


Παν. Δρακόπουλος, Η «διαλεκτική» του μικροαστού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 15, Οκτώβριος 1977 Είθισται, οι περισσότερες συζητήσεις για τα πνευματικά προβλήματα του τόπου μας, ν’ αρχίζουν μ’ ένα υβρεολόγιο εναντίον της...