Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 | Αρχείο | Κοινωνία - 17 Φεβρουαρίου 2012 02:09 πμ

Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών



Δεν πρόκειται να συζητήσουμε εδώ το ζήτημα του πειράματος στις κοινωνικές επιστήμες˙ για την παρατήρηση βλ. το απόσπασμα του Max Weber που δημοσιεύεται σ’ αυτό το τεύχος και τις σημειώσεις, ιδιαίτερα τις σημ. 14 καί 21.

Για τα μαθηματικά: η πρόοδος κι η αναγνώριση των μαθηματικών οφείλονται α) στη χρησιμοποίηση αυστηρής εξωτερικής επιστημονικής μεθοδικής, β) στη γρήγορη (για τη συγκεκριμένη επιστήμη) επίγνωση της υποθετικότητας των αρχών, γ) στην ασχεσία της με το εμπειρικό υλικό και το χαρακτήρα της σαν επιστήμης του καθαρά νοητού, δ) στη χρησιμοποίηση των συμβόλων και της συμβολικής λογικής, που ισχυροποιεί και γενικεύει το περιεχόμενο των νοητικών πράξεων. Αυτά όλα (εκτός από το γ) θα μπορούσαν ν’ αποτελέσουν χαρακτηριστικά και της κοινωνικής επιστήμης, όπως αποτέλεσαν στο τέλος και της φυσικής.

Εφαρμογή των μαθηματικών στις κοινωνικές επιστήμες: η συνηθισμένη άποψη πως τα μαθηματικά δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών, γιατί το κοινωνικό είναι ποιοτικά στην ουσία του συγκροτημένο και τα μαθηματικά ασχολούνται με το ποσοτικό, δεν αξίζει τον κόπο να συζητηθεί.

Άσχετα με το από πού ξεκίνησε, η μαθηματική σαν επιστήμη δεν έχει καμιά μεγαλύτερη σχέση με την ποσότητα, απ’ ότι μ’ οποιανδήποτε άλλη κατηγορία˙ μαθηματική είναι ένας τρόπος σκέψης, που συνάγει από ωρισμένες σχέσεις ορισμένων συμβόλων άλλες σχέσεις άγνωστες πριν. Η γρήγορη εφαρμογή των μαθηματικών στη φυσική επιστήμη οφείλεται στο γεγονός πως εκεί ήταν εξώφθαλμη η δυνατότητα της χρησιμοποίησης των ίδιων συμβόλων με τη σχέση των συμβόλων 3 και 5 π.χ., που συμβολίζεται με το χ (επί), μπορούσε να εξομοιωθεί η σχέση του χρόνου κίνησης ενός κινητου με τη ταχύτητά του στη μονάδα του χρόνου, όταν (με την εκλογή κατάλληλης μονάδας μέτρησης) αυτές οι δύο «οντότητες» συμβολιστούν με τα ίδια σύμβολα: συμβολίσω δηλαδή τις φυσικές «οντότητες» με σύμβολα που τα χρησιμοποιώ ήδη στα μαθηματικά. Έτσι μπορώ να ξέρω και τη σχέση των οντοτήτων αυτών απ’ τη σχέση των συμβόλων˙ για να μην πέσω σε αντιφάσεις αρκεί να καθορίζω κάθε φορά μονοσήμαντα τα σύμβολά μου (να χρησιμοποιώ π.χ. στο πιο πάνω παράδειγμα την ίδια μονάδα μέτρησης). Στο συγκεκριμένο παράδειγμα η δυνατότητα της αντιστοίχισης των συμβόλων προκύπτει απ’ τη δυνατότητα της μέτρησης του φυσικού αντικειμένου. Φυσικά όμως δεν είναι αυτή η μόνη δυνατή βάση αντιστοίχισης, όπως φαίνεται απ’ το ότι η ίδια η έννοια του αριθμού δεν έχει στα μαθηματικά ποσοτικό περιεχόμενο, αλλά γενικώτατα περιεχόμενο σχέσης. Το ποιες θα είναι οι συγκεκριμένες βάσεις της δυνατότητας αντιστοίχισης κοινωνικών «οντοτήτων» και μαθηματικών συμβόλων, θα το ερευνήσει η σχετική επιστήμη που πρέπει να δημιουργηθεί. Για τη συμβολική λογική όπως αρχίζει ν’ αποκρυσταλλώνεται απ’ τα μαθηματικά, βλ. Hilbert—Ackermann, Grundzüge der theoretischen Logik, 1938.

Για το πρόβλημα της κοινωνικής (και γενικώτερα πραγματικής) δέσμευσης κάθε γνώσης, ιδιαίτερα όμως της κοινωνικής γνώσης, εκτός απ’ τη μαρξιστική βιβλιογραφία και το Mannheim, βλ. Η. Freyer, Soziologie als Wirklichkeitswissenschaft, Leipzig, 1935. Γενικώτερα, Fr. Nietzsche, Zur Genealogie der Moral και Der Wille zur Macht, II και III βιβλίο passim.

Χωρίς να μπορεί εδώ να συζητηθεί το πρόβλημα της κοινωνικής και της πραγματικής γενικώτερα δέσμευσης της γνώσης, και ιδιαίτερα της κοινωνικής, ας διαγραφούν τα βασικά του σημεία:

α) Η συγκεκριμένη συγκρότηση και διαδρομή της γνωστικής ενέργειας καθορίζεται σαν σύνθεση περιβάλλοντος και ατόμου˙ το ίδιο το άτομο αναλύεται διαρκώς σ’ επιδράσεις, ως τη στιγμή της «δημιουργίας του κόσμου». Έτσι είναι αναμφισβήτητο πώς:

Ι. Το συγκεκριμένο περιεχόμενο (υλικό) της γνώσης υπαγορεύεται απ’ τη σχέση του πραγματικού υποκειμένου με το περιβάλλον του. Σ’ οποιαδήποτε περίπτωση ιδεατού γνωστικού συστήματος, το περιεχόμενο παρέχεται απ’ την πραγματικότητα.

II. Ο βαθμός μετοχής του πραγματικού στο λογικό υποκείμενο, η απόσταση ανάμεσα στην ιδεατή γνωστική διαδρομή και τη συγκεκριμένη πορεία της γνώσης όπως καθορίζεται αυτή από επεμβάσεις αλογικών στοιχείων στο πραγματικό της υποκείμενο, καθορίζεται άμεσα ή έμμεσα απ’ το περιβάλλον.

β) Η επιστημονική έρευνα αποδείχνει την προσδιορισμένη απ’ το περιβάλλον γένεση του κατηγοριακού στοιχείου μέσα στα πραγματικά υποκείμενααυτό δεν είναι καθόλου αντιφαντικό, αλλά απόλυτα συμβιβαστό με την λογική prioritas του κατηγοριακού απέναντι στη συγκεκριμένη κρίση˙ απ’ τη στιγμή που η (γενετικά «αιτιακά» προσδιορισμένη) εξέλιξη του κατηγοριακού στοιχείου μέσα στο πραγματικό υποκείμενο φτάσει σ’ ένα ορισμένο βαθμό, εμφανίζεται η δυνατότητα της αντικειμενικής γνώσης, η φύση γίνεται ιστορία.






Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 12, Μάιος – Ιούνιος 1977 Η θεωρία των κοινωνικών επιστημών, τμήμα όχι βέβαια της επιστήμης της ίδιας, αλλά της φιλοσοφίας –...


Daniel Bell: Συνομιλία με την Ζηνοβία Δρακοπούλου
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 14, Μάιος – Σεπτέμβριος 1977 Ζ.Δ. Κύριε Καθηγητά, αρχίσατε την πνευματική σας καριέρα ως σοσιαλιστής. Πώς κρίνετε τα νεανικά σας όνειρα...


Αλληλογραφία Freud – Jung
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Ψυχολογία
Αλληλογραφία Freud - Jung

Εποπτεία, τεύχη 11-12, Μάιος-Ιούνιος 1977 Αλληλογραφία Freud – Jung.  Μετάφραση Ζηνοβίας Δρακοπούλου Jung Burghölzli – Zürich, 31 Μαρτίου 1907. Αγαπητέ καθηγητά Freud, Χωρίς αμφιβολία θάχετε...


Παν. Δρακόπουλος, Για την έννοια της Παιδείας
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχη 13-14, καλοκαίρι 1977 Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση βρίσκεται στο ζενίθ της. Η διαπίστωση αυτή δεν συνεπάγεται αναγκαίως και κατάφαση στις προθέσεις και...


Παν. Δρακόπουλος, Ερήμην του Λαού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 17, Δεκέμβριος 1977 Τώρα που οι εκλογές τέλειωσαν και δεν υπάρχει λόγος να βεβαιώνουμε το λαό πως είναι υπερώριμος, επιτρέπεται να...


Παν. Δρακόπουλος, Η «διαλεκτική» του μικροαστού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 15, Οκτώβριος 1977 Είθισται, οι περισσότερες συζητήσεις για τα πνευματικά προβλήματα του τόπου μας, ν’ αρχίζουν μ’ ένα υβρεολόγιο εναντίον της...