Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 | Αρχείο | Κοινωνία - 17 Φεβρουαρίου 2012 02:09 πμ

Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών



γ) Εδώ δεν μπορεί παρά να ονομαστεί το πρόβλημα της αλλοίωσης των κατηγοριών˙ η αλλοίωση αυτή είναι ένα factum για την ιστορία κι ένα σκάνδαλο για τη θεωρία της γνώσης. Πρέπει το πρόβλημα να διατυπωθεί σαν πρόβλημα αλλοίωσης των κατηγοριών ή σαν πρόβλημα αλλοίωσης του βαθμού μετοχής του ιστορικού στο λογικό υποκείμενο;

δ) Γενικά πρέπει να τονιστεί πως σαν περιβάλλον αποφασιστικά σημαντικό σ’ όλες αυτές τις περιπτώσεις πρέπει να νοείται, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από το φυσικό, το κοινωνικό περιβάλλον, και πως το κοινωνικό περιβάλλον δεν είναι ενιαίο, αλλά βασικά ταξικά διασπασμένο. Οι αντιθέσεις του λογικού κόσμου εκπροσωπούνται μέσα στην ιστορία απ’ τις αντιθέσεις των τάξεων κάθε τάξη εκφράζει ιστορικά μια στιγμή της κίνησης του πνεύματος.

Η προσπάθεια για τη λύση των προβλημάτων που πηγάζουν από δω γίνεται στο τέλος της μελέτης. Εδώ αρκεί να σημειωθεί με πόση επιταχτικότητα παραπέμπουν τα προβλήματα αυτά σε μια θεωρία των κοινωνικών επιστημών.

* * *

Επίμονη προσπάθεια θα γίνει πιο κάτω, η προέλαση στη θέση και τη λύση των προβλημάτων που θα τεθούν στο εξής να γίνει κριτικά.

Το βασικώτερο νόημα της κριτικής φιλοσοφικής στάσης, που αποτελεί ταυτόχρονα και το διακριτικό της γνώρισμα απέναντι σ’ οποιαδήποτε, ιδεαλιστικό ή υλιστικό δογματισμό, είναι τούτο: πριν απ’ τη θέση του προβλήματος, η έρευνα της δυνατότητας του προβλήματος. Ενώ ο δογματισμός θέτει προβλήματα και δίνει απαντήσεις, αδιαφορώντας για τη νομιμότητα και τη δυνατότητά τους, η κριτική στάση προσπαθεί να βρει και να ξεκαθαρίσει τους όρους, που με δαύτους και μόνο έχει για μας νόημα το πρόβλημα.

Κι ο σκεπτικισμός είναι δογματισμός, με την έννοια πως ο σκεπτικισμός δεν βλέπει πως η δυνατότητα του προβλήματος της γνώσης προϋποθέτει τη δυνατότητα της γνώσης, και πως συνεπώς η λύση που δίνει στο πρόβλημα βρίσκεται σε αντίφαση με τους όρους της δυνατότητας του προβλήματος. Γι’ αυτό η απάντηση: ό,τιδήποτε υπάρχει μόνο με την προϋπόθεση του νοούντος υποκειμένου, που μπορεί να εξαγριώσει έναν συνηθισμένο άνθρωπο, δεν είναι παρά μια αθώα ταυτολογία: ό,τι υπάρχει για την επιστήμη, υπάρχει με την προϋπόθεση της ίδιας της επιστήμης˙ αλλιώς: επειδή το υπάρχειν είναι κατηγορία, δηλαδή έννοια της διάνοιας, προϋποτίθεται η διάνοια για να μπορεί η κατηγορία αυτή ν’ αποδοθεί σ’ οτιδήποτε. «Άσχετα απ’ τη γνώση» πώς συμβαίνει να υπάρχει κάτι; Αυτό ακριβώς είναι υπόδειγμα προβλήματος που δεν έχει έννοια˙ υπόδειγμα του πώς δεν πρέπει να ρωτάει κανείς. «Άσχετα απ’ τη γνώση» δεν υπάρχουν προβλήματα, παρά μόνο αν τοποθετηθεί κανείς στη σκοπιά του μυστικιστή (ιδεαλιστή, ή υλιστή απ’ την εδώ άποψη είναι αδιάφορο). Το πρόβλημα είναι γνωστικό φαινόμενο. Για την κατανόηση αυτών αρκεί η ανάλυση της έννοιας ύπαρξη: η έννοια ύπαρξη δε μπορεί να έχει επιστημονικό, γνωστικό, λογικό νόημα, παρά αν αναφέρεται στην για την επιστήμη, για τη γνώση, για τη λογική υπαρχτότητα. Επιστήμη δεν είναι βέβαια εδώ μόνο η εργαστηριακή ασχολία που συνοδεύεται π.χ. από διαφορικές εξισώσεις, αλλά οποιαδήποτε πρόταση που αξιώνει αλήθεια. Συζήτηση για ύπαρξη των πραγμάτων έξω κι ανεξάρτητα απ’ οποιαδήποτε γνώση προϋποθέτει έναν πάντως εξωεπιστημονικό και εξωλογικό (π.χ. μυστικιστικόν) τρόπο επαφής με τα «πράματα», που δεν μπορεί να συζητηθεί εδώ. Αυτή η παρατήρηση ήταν απαραίτητη για να προληφθεί κάθε παρεξήγηση σχετική με το αληθινό νόημα των προβλημάτων που θα τεθούν στο εξής.

Η πρώτη άμεση συνέπεια αυτού του τρόπου να βλέπουμε τα ζητήματα είναι στο φιλοσοφικό πεδίο η αρχική αναγνώριση της νομιμότητας μόνο των γνωστικών προβλημάτων, μόνο της θεωρίας της γνώσης. Το μόνο γεγονός απ’ όπου μπορεί να ξεκινήσει η φιλοσοφική σκέψη είναι το γεγονός της γνώσης. Όλα τα μεταφυσικά προβλήματα, ιδιαίτερα τα «προβλήματα ύπαρξης» που έθετε η παλιά φιλοσοφία, η κριτική φιλοσοφία τα αρνείται σαν προβλήματα. Γι’ αυτήν το ερώτημα πώς υπάρχει κάτι γενικά και πώς δεν συμβαίνει να μην υπάρχει τίποτε, έχει και δεν μπορεί να έχει παρά το νόημα: πως υπάρχει κάτι για την επιστήμη, για τη γνώση.

Η γνώση είναι το αναπόφευκτο σημείο εκκίνησης για τη φιλοσοφία, επειδή είναι το μόνο factum˙ κάθε αμφισβήτησή της κινείται κι η ίδια στο γνωστικό πεδίο, είναι συνεπώς υποχρεωμένη να ανοικοδομήσει με το ένα χέρι εκείνο που θέλει να γκρεμίσει με το άλλο. Άλλο είναι το ζήτημα της αποτίμησης της γνώσης από μιαν άλλη σκοπιά, ή της τέλειας άρνησής της που δεν θέλει να μπει στο γνωστικό πεδίο. Τέτοιες στάσεις δεν θίγονται απ’ τον παραπάνω συλλογισμό. Πρβλ. την «Παρουσία του ανθρώπου» του Σαραντάρη και την «Οδύσσεια» του Καζαντζάκη και τη μεταβαίνουσα σε άλλο γένος κριτική του Κ. Δεσποτόπουλου (για το πρώτο στα «Προπύλαια» σ. 115—127, για το δεύτερο στη «Νέα Εστία» τ. 12, σ. 286-287).






Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 12, Μάιος – Ιούνιος 1977 Η θεωρία των κοινωνικών επιστημών, τμήμα όχι βέβαια της επιστήμης της ίδιας, αλλά της φιλοσοφίας –...


Daniel Bell: Συνομιλία με την Ζηνοβία Δρακοπούλου
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 14, Μάιος – Σεπτέμβριος 1977 Ζ.Δ. Κύριε Καθηγητά, αρχίσατε την πνευματική σας καριέρα ως σοσιαλιστής. Πώς κρίνετε τα νεανικά σας όνειρα...


Αλληλογραφία Freud – Jung
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Ψυχολογία
Αλληλογραφία Freud - Jung

Εποπτεία, τεύχη 11-12, Μάιος-Ιούνιος 1977 Αλληλογραφία Freud – Jung.  Μετάφραση Ζηνοβίας Δρακοπούλου Jung Burghölzli – Zürich, 31 Μαρτίου 1907. Αγαπητέ καθηγητά Freud, Χωρίς αμφιβολία θάχετε...


Παν. Δρακόπουλος, Για την έννοια της Παιδείας
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχη 13-14, καλοκαίρι 1977 Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση βρίσκεται στο ζενίθ της. Η διαπίστωση αυτή δεν συνεπάγεται αναγκαίως και κατάφαση στις προθέσεις και...


Παν. Δρακόπουλος, Ερήμην του Λαού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 17, Δεκέμβριος 1977 Τώρα που οι εκλογές τέλειωσαν και δεν υπάρχει λόγος να βεβαιώνουμε το λαό πως είναι υπερώριμος, επιτρέπεται να...


Παν. Δρακόπουλος, Η «διαλεκτική» του μικροαστού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 15, Οκτώβριος 1977 Είθισται, οι περισσότερες συζητήσεις για τα πνευματικά προβλήματα του τόπου μας, ν’ αρχίζουν μ’ ένα υβρεολόγιο εναντίον της...