Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 | Αρχείο | Κοινωνία - 17 Φεβρουαρίου 2012 02:09 πμ

Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών



του Wiaz


ΟΡΙΣΜΟΙ

α) Αισθητός κόσμος.

Ορίζω οτιδήποτε μου δίνεται με τις αισθήσεις μου, τις εξωτερικές ή την εσωτερική, σαν αισθητό˙ την ιδιότητά του να μπορεί να μου δοθεί με τις αισθήσεις σαν αισθητότητα˙ το συγκεκριμένο παρεχόμενο αισθητό σαν φαινόμενο˙ και τη συμβολισμένη παρουσία ενός φαινομένου μέσα σε μιαν ορθή κρίση σαν ύπαρξη.

Ορίζω την αισθητότητα σαν το κριτήριο των αντικειμένων των φυσικών επιστημών. Οτιδήποτε είναι αντικείμενο των φυσικών επιστημών πρέπει να είναι αισθητό, κι οτιδήποτε είναι αίσθητό πρέπει να είναι αντικείμενο μιας φυσικής επιστήμης.

Η ελληνική γλώσσα δεν προσφέρει την διάκριση ανάμεσα σε Objekt και Gegenstand˙ βλ. Rickert, Der Gegenstand der Erkenntnis, 1921, σελ. 100—101. Objekt σημαίνει το αντικείμενο της γνώσης με την έννοια του υλικού της γνώσης. Gegenstand σημαίνει το αντικείμενο με την έννοια του σκοπού, του ιδεατού μέτρου της γνώσης. Εδώ η λέξη αντικείμενο χρησιμοποιείται με την πρώτην έννοια.

Θάπρεπε να μιλάει κανείς για τη φυσική επιστήμη, κι όχι για φυσικές επιστήμες˙ η επιστήμη του φυσικού κόσμου μπορεί και πρέπει να είναι μία. Πρβλ. Heisenberg, Die Einheit des naturwissenschaftlichen Weltbildes, στο Wandlungen in den Grundlagen der Naturwissenschaft, σ. 77 εξ., 1943. Μιλάω εδώ για φυσικές επιστήμες, για ν’ αποφευχτεί ο περιορισμός στη φυσική επιστήμη με στενώτερην έννοια, σ’ αντιδιαστολή προς τη χημεία, τις βιολογικές επιστήμες, την εμπειρική ψυχολογία.

Ορίζω τα φαινόμενα που μου δίνονται με τις εξωτερικές αισθήσεις σαν υλικά φαινόμενα και τα φαινόμενα που μου δίνονται με την εσωτερικήν αίσθηση σαν ψυχικά φαινόμενα.

Η υλικότητα εδώ δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο απ’ ότι λέγεται στον ορισμό: τη δυνατότητα παροχής απ’ τις εξωτερικές αισθήσεις. Όχι π.χ. οποιαδήποτε συνάρτηση με μιαν ουσία, την ύλη, που η έρευνά της σαν αναγκαίας υπόθεσης για την εξήγηση αυτών των αισθητών εντυπώσεων αποτελεί πρόβλημα καθαρά επιστημονικό. Για το ότι η σημερινή επιστημονική αντίληψη της ύλης δεν έχει καμιά σχέση με τη συνηθισμένη παράσταση της καθημερινής ζωής, που αποτέλεσε και τη βάση όλων των μέχρι σήμερα υλιστικών φιλοσοφικών συστημάτων, αρκεί η παραπομπή στη γενικευμένη θεωρία της σχετικότητας, όπου η ύλη απογυμνώνεται απ’ την ως τότε θεωρούμενη σαν καθοριστική της ιδιότητα την βαρύτητα, που μετατρέπεται σε ιδιότητα του χώρου, και στις θεωρίες de Broglie (ύλη σαν δέσμη κυμάτων) και Schrödinger (ύλη πτύχωση του υποαιθέρα).

Ένας θυμός, μια λύπη, μια βουλητική παρόρμηση είναι αισθητά, όπως κι ένα χρώμα ή ένας ήχος —άσχετο αν δεν παρέχονται απ’ τις ίδιες— «εξωτερικές»— αισθήσεις. Βλ. Kant, Kritik der reinen Vernunft (v. Kirmann, 1877), σ. 83 (§ 6) εξ., σ. 323 (Von den Paralogismen der reinen Vernunft) εξ., Προλεγόμενα (ελλ. μετάφρ.) σ. 47 (§ 15), σ. 90 (§ 46) εξ. Δεν είναι όμως ποτέ μόνο αισθητά γι’ αυτό βλ. πιο κάτω.

Όπως και πιο πάνω με την υλικότητα (βλ. προηγ. §), ψυχικότητα δεν σημαίνει εδώ τίποτα περισσότερο απ’ ότι λέγεται στον ορισμό: τη δυνατότητα παροχής απ’ την εσωτερικήν αίσθηση, κι’ όχι οποιαδήποτε συνάρτηση με μιαν ουσία, την ψυχή, μ’ οποιεσδήποτε ιδιότητες, που θα ήταν η βάση των σχετικών φαινομένων. Για την αναγκαιότητα αλλά και την προβληματικότητα μιας τέτοιας έννοιας (ιδέας) της ψυχής για την εμπειρική ψυχολογία, βλ. Kant, Kr. d. r. V. σ. 323 (Von den Paralogismen der reinen Vernunft) εξ., Προλεγόμενα, σ. 90 (§ 46) εξ.

Ορίζω το σύνολο των αισθητών σαν αισθητό κόσμο και το σύνολο των υπαρκτών σα φυσικό κόσμο (υλικό και ψυχικό).

Ορίζω σαν αντικειμενικότητα ενός φαινομένου την αισθητότητά του για κάθε υποκείμενο.

Γίνεται απ’ αυτά αμέσως φανερό, πως το αισθητό δεν παίρνεται εδώ με την έννοια που συνήθως του δίνει ο σκεπτικισμός˙ βλ. Πλάτωνα, Θεαίτητος. Απ’ την άλλη μεριά βέβαια η αντικειμενικότητα του αισθητού (και μόνο αυτού) δεν έχει το νόημα που της δίνει ο αφελής ρεαλισμός˙ δεν στηρίζεται σε οποιεσδήποτε «αντικειμενικές» (με την έννοια του εξωϋποκειμενικές) ιδιότητες «πραγμάτων». Έννοια ανόητη κι αντιφατική, γιατί οποιαδήποτε ιδιότητα αισθητή προϋποθέτει την παρέμβαση των αισθήσεων, είναι τέτοια που είναι συγκεκριμένα μόνο με την προϋπόθεση της αντίστοιχης αίσθησης και της τέτοιας συγκεκριμένης κατασκευής της. Έτσι αντικειμενικότητα για τα αισθητά δεν μπορεί νάχει παρά το νόημα της πανυποκειμενικότητας. Γι’ αυτό κι ο χωρισμός του φυσιολογικού απ’ το παθολογικό στην κατασκευή των αισθήσεων έχει απλά στατιστικό χαρακτήρα και καμιάν αντιστοιχία με τις έννοιες του ορθού και του εσφαλμένου. Βλ. Δημόκριτο, στο Diets, Fr. d. Vor.






Κ. Καστοριάδης: Εισαγωγή στη θεωρία των κοινωνικών επιστημών
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 12, Μάιος – Ιούνιος 1977 Η θεωρία των κοινωνικών επιστημών, τμήμα όχι βέβαια της επιστήμης της ίδιας, αλλά της φιλοσοφίας –...


Daniel Bell: Συνομιλία με την Ζηνοβία Δρακοπούλου
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Εποπτεία, τεύχη 11 – 14, Μάιος – Σεπτέμβριος 1977 Ζ.Δ. Κύριε Καθηγητά, αρχίσατε την πνευματική σας καριέρα ως σοσιαλιστής. Πώς κρίνετε τα νεανικά σας όνειρα...


Αλληλογραφία Freud – Jung
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Ψυχολογία
Αλληλογραφία Freud - Jung

Εποπτεία, τεύχη 11-12, Μάιος-Ιούνιος 1977 Αλληλογραφία Freud – Jung.  Μετάφραση Ζηνοβίας Δρακοπούλου Jung Burghölzli – Zürich, 31 Μαρτίου 1907. Αγαπητέ καθηγητά Freud, Χωρίς αμφιβολία θάχετε...


Παν. Δρακόπουλος, Για την έννοια της Παιδείας
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχη 13-14, καλοκαίρι 1977 Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση βρίσκεται στο ζενίθ της. Η διαπίστωση αυτή δεν συνεπάγεται αναγκαίως και κατάφαση στις προθέσεις και...


Παν. Δρακόπουλος, Ερήμην του Λαού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 17, Δεκέμβριος 1977 Τώρα που οι εκλογές τέλειωσαν και δεν υπάρχει λόγος να βεβαιώνουμε το λαό πως είναι υπερώριμος, επιτρέπεται να...


Παν. Δρακόπουλος, Η «διαλεκτική» του μικροαστού
Κατηγορία: Έτος 2, 1977, τεύχη 7-17 / Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 15, Οκτώβριος 1977 Είθισται, οι περισσότερες συζητήσεις για τα πνευματικά προβλήματα του τόπου μας, ν’ αρχίζουν μ’ ένα υβρεολόγιο εναντίον της...