Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου


Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου

από: «Θεωρία της Γλώσσας», εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982

Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό και οι περί τούτου θεωρίες διαδέχονται η μία την άλλη[1], με το κύρος που μπορεί να διαθέτουν οι εικοτολογίες. Η αδυναμία συγκροτήσεως μιας υποχρεωτικής απαντήσεως ανάγκασε ορισμένους φιλοσόφους και επιστήμονες να το χαρακτηρίσουν «ψευδοπρόβλημα». Αλλά ένα πρόβλημα δεν μπορεί να θεωρηθεί ψευδές επειδή στερείται λύσεως εμπειρικώς αποδεικνυόμενης. Το άλυτο ή το ανεπιβεβαίωτο μπορούν να ταυτισθούν με το ψευδές ή το ανύπαρκτο, μόνον εάν η αλήθεια εγκλωβισθεί στο πλαίσιο της εμπειρικής αποδείξεως. Ο εγκλωβισμός αυτός, τον οποίο επιχειρούν ορισμένες τάσεις του νεοθετικισμού[2], θα πρέπει ν’ αποδειχθεί επίσης – και μάλιστα κατά την ίδια τη λογική του: θα πρέπει ν’ αποδειχθεί εμπειρικώς ότι δεν υπάρχει αλήθεια πέραν της εμπειρικώς επιβεβαιούμενης. Άλλως, μας προσφέρεται ένα αξίωμα το οποίο πρέπει να δεχθούμε ως αναγκαίως και απολύτως αληθές και, συνεπώς, ως υπερβατικώς αληθές. Αλλ’ εν τοιαύτη περιπτώσει, η βαρυτική ισχύς του νεοθετικισμού οφείλεται στον μεταφυσικό πυρήνα του.

Το ερώτημα της καταγωγής του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό, διότι συνάπτεται με το ερώτημα για τα οντολογικά θεμέλιά του. Αλλ’ επειδή η έρευνα αδυνατεί, προς το παρόν τουλάχιστον, να προσκομίσει αποδείξεις για όλο το εύρος των ιδιαιτέρων προβλημάτων, όσα ακολουθούν εδώ συνιστούν απλώς και μόνον υποθέσεις εργασίας.

*

Είναι γνωστόν ότι το πρώτο βήμα προς την ιστορία του πολιτισμού υπήρξε η έξοδος ορισμένων χομινιδών από τα δάση και η εγκατάστασή τους στη σαβάνα[3]. Το γεγονός τοποθετείται στη μειόκαινο περίοδο, όταν οι σαβάνες άρχισαν να επεκτείνόνται εις βάρος των δασών[4]. Η διαβίωση στο έδαφος και στον ανοικτό ορίζόντα επέφερε μεγάλες αλλαγές. Η όραση, ανεμπόδιστη πλέον από τα πυκνά φυλλώματα, έγινε στερεοσκοπική και αντικατέστησε τη μύτη στη θέση του κυρίου οργάνου αισθητηριακής αντιλήψεως. Η συγκριτική μελέτη του κρανίου των πρωτευόντων καταγράφει την προοδευτική ανάπτυξη της περιοχής του εγκεφάλου που συνδέεται με την όραση και τον αντίστοιχο περιορισμό της οσφρητικής ζώνης. Αποτέλεσμα αυτής της αναπτύξεως πρέπει να θεωρήσουμε τον ακριβή έλεγχο της κινήσεως των άκρων, τον συσχετισμό των αισθήσεων που συνδέόνται με τις κινήσεις αυτές, τη χρησιμοποίηση των χεριών ως εργαλείων – και ως εκ τούτου την εκτέλεση με τα χέρια εργασιών για τις οποίες άλλα είδη χρησιμοποιούν νύχια, δόντια κλπ. Η σαβάνα επέβαλε τα κάτω άκρα ως μέσο κινήσεως αντί των άνω (που επιβάλλει η κίνηση από κλαρί σε κλαρί στα δενδρόβια) και οδήγησε στη διαμόρφωση χεριών και ποδιών. Τα πόδια ώθησαν το σώμα στην όρθια στάση, που επέτρεψε ακόμη μεγαλύτερη ανάπτυξη του οπτικού πεδίου. Η μετατροπή των άνω άκρων σε χέρια – εργαλεία, απήλλαξε τις σιαγόνες από τα καθήκόντα του συλληπτηρίου οργάνου και του πολεμικού όπλου, με αποτέλεσμα τον περιορισμό της πιέσεως των μυών επί των οστών του κρανίου — γεγονός που επέτρεψε την συνεχή διεύρυνση της κρανιακής κάψας[5].

Τα παλαιοντολογικά ευρήματα, όμως, δεν είναι σε θέση να αιτιολογήσουν τη γένεση του έναρθρου λόγου. Ο έναρθρος λόγος προϋποθέτει μεν τις οικολογικές και φυσιολογικές μεταλλαγές που σημειώσαμε (και άλλες ακόμη), δεν είναι όμως όργανο του σώματος ούτε μηχανιστικό παράγωγο κάποιου οργάνου, όπως αφελώς πίστεψε ο Διαφωτισμός. Ο έναρθρος λόγος προϋποθέτει κατάλληλα ανατομικώς όργανα, δεν προκαλείται όμως από αυτά. Είναι το κατ’ εξοχήν πνευματικό γεγονός και στον χώρο του πνεύματος πρέπει ν’ αναζητήσουμε τις καταβολές του. Αλλά με ποιά πνευματικότητα μπορούμε να πιστώσουμε τον αυστραλοπίθηκο[6];

Είναι βάσιμη η υπόθεση ότι ο αυστραλοπίθηκος διέθετε σύστημα επικοινωνίας, όπως συμβαίνει με όλη την τάξη των πρωτευόντων στην οποία ανήκει. Και πρέπει να ήταν ένα σύστημα άναρθρων κραυγών, επι-κλήσεων, ικανό να μεταδίδει πρωτίστως θυμικές αντιδράσεις που συμβαίνουν hic et nunc. Ονομάζω το σύστημα αυτό κλητικό – και δεν δικαιολογείται υποψία ότι ο αυστραλοπίθηκος διέθετε κάτι ουσιωδώς περισσότερο. Οι εργοτεχνίες του (προχελλαία και χελλαία) περιλαμβάνουν λίθινους γρόνθους των οποίων η κατεργασία δεν μαρτυρεί ικανότητα αφαιρέσεως. Τα απολιθώματα, τέλος, δείχνουν απουσία ανεπτυγμένων νοητικών ζωνών του εγκεφάλου[7].

Στην αχίλιο εργοτεχνία παρατηρούμε μιαν ουσιώδη διαφοροποίηση: οι λίθινοι γρόνθοι μετατρέπονται σε δίεδρα (bifaces) λογχοειδή, πολύ επεξεργασμένα, λεπτά και με συμμετρικά περιγράμματα. Η διαφοροποίηση αυτή οδηγεί στην κλακτόνιο εργοτεχνία, όπου ο πυρήν της πέτρας εγκαταλείπεται. Εργαλείο, πλέον, είναι το θραύσμα. Η μετάβαση από τον πυρήνα στο θραύσμα προϋποθέτει μιαν εξαιρετικής σημασίας αφαιρετική ικανότητα. Τί έχει συμβεί;




Αγοραίος

Αγοραίος
ΕΚΛΟΓΕΣ   Οι εκλογές στην Ιταλία, τη Γερμανία, τις ΗΠΑ , την Ελλάδα και αλλού, συνιστούν σφαίρες κατά της δημοκρατίας. Τα βάζουμε με τους ηγέτες –...

Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας

Πρόλογος του συγγραφέα στο «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας», Δεκέμβριος 1974, εκδ. Κέδρος. Αυτό το βιβλίο μπορεί να φανεί ανομοιόμορφο. Και είναι, από μια άποψη,...


Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία

Από το «Ο Ανεξερεύνητος Εαυτός», εκδόσεις Ιάμβλιχος, 1988. Τι επιφυλάσσει το μέλλον; Η ερώτηση αυτή απασχόλησε τον άνθρωπο από τα πανάρχαια χρόνια, αν και όχι...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)

Απόσπασμα από το «Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα» (διάλεξη στο Λεωνίδιο Αρκαδίας το καλοκαίρι του 1984), εκδ. Ύψιλον, 1999....


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: «Θεωρία της Γλώσσας», εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Παν. Δρακόπουλος
Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του

Από την Εποπτεία, σε τρεις συνέχειες σε τεύχη του 1984. Αναδημοσιεύθηκε στο Παν. Δρακόπουλου, Κείμενα με Σπασμένη Ενότητα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 1995.   ΑΣ ΕΛΘΟΥΜΕ...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.