Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου



Το θραύσμα δεν εισάγεται από τον αυστραλοπίθηκο, αλλά από τον homo erectus. Αυτός κατόρθωσε, ακόμη, να ελέγξει τη φωτιά. Η φωτιά και -πολύ αργότερα- ο τροχός είναι τα δύο σημαντικότερα εργαλεία του άνθρωπου, τόσον από πλευράς προϋποθέσεων όσο και από πλευράς συνεπειών. Τα εργαλεία αποτελούσαν, επί χιλιετίες, κατ’ ουσία προεκτάσεις του χεριού (λίθινος γρόνθος, ακόντιο, καμάκι, τόξο, σφυρί, αλέτρι κ.τ.λ.). Η φωτιά και ο τροχός δεν είναι προεκτάσεις του χεριού, ούτε άλλου μέλους του σώματος. Ακόμη και τα ρούχα είναι προέκταση του δέρματος μας. Η φωτιά (ενν. Η μετατροπή της σε εργαλείο) και ο τροχός είναι προϊόντα συνδυασμού πολλών νοητικών διαδικασιών, εις τρόπον ώστε να συνιστούν τεκμήριο πνευματικότητος. Θα πρέπει να έχουμε κατά νουν ότι ο έλεγχος της φωτιάς είναι το «κινούν αίτιο» πολλών βιολογικών, ψυχικών, κοινωνικών και ηθολογικών μεταλλαγών.

Οι συνέπειες που ακολούθησαν τον έλεγχο της φωτιάς δεν μπορούν να περιγράφουν εδώ• αποτελούν θέμα ογκώδους πραγματείας. Θα αναφερθώ μόνον σε ορισμένα καίρια για το θέμα μας σημεία – και ας μου συγχωρεθεί τόσο η ανεπίτρεπτη συντομία, όσο και το αξιωματικό ύφος.

Το λημέρι, χάρις στη φωτιά, μετεβλήθη σε εστία[8]. Διέθετε θέρμανση -και συνεπώς: ασφάλεια και υγεία-, ψημένο αλλά και περισσότερο φαγητό, αφού μπορούσε να διατηρηθεί επί ημέρες. Ο καταμερισμός εργασίας έγινε πιο σύνθετος, όπως είναι ευνόητο, και αναπτύχθηκε ο θεσμός της οικογένειας. Χάρις στην εστία, ο homo erectus κατόρθωσε ν’ ανταποκριθεί επιτυχώς στις ανάγκες της παρατεταμένης εξαρτήσεως από τους γονείς που οφείλεται στη μακρά παιδική ηλικία του γένους μας. Κανένα ζώο δεν έχει -κατ’ αναλογίαν προς τον μέσο όρο ζωής του- τόσο μεγάλης διαρκείας παιδική ηλικία, όσον ο άνθρωπος. Αλλά το μειονέκτημα αυτό μεταβάλλεται σε προσόν, δοθέντος ότι και κανένα άλλο πλάσμα δεν διδάσκεται επί τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, όσον ο άνθρωπος. Η μακρά παιδική ηλικία, η επί δεκαετία τουλάχιστον κοινή ζωή στην εστία, είναι η βάση όχι μόνο της παιδείας αλλά και της παραδόσεως. Η οικογένεια δεν μπορεί να ύπαρξη αν δεν καλλιεργεί το αίσθημα της συγγενείας των μελών της και τη διάκριση τους από τα μέλη των άλλων οικογενειών. Τοτεμικές ή όχι, αδιάφορο, οι ένδο- και διοικογενειακές σχέσεις διέπονται από ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς. Αυτό σημαίνει ότι η οικογένεια επιβάλλει με κάποιο σύστημα διδαχής, απαγορεύσεων και ποινών τις άξιες που στηρίζουν και διατηρούν τον μηχανισμό της και τα αγαθά της[9]. Η οικογένεια είναι, πρωτίστως, ένα σύστημα προστασίας των μελών της. Η ύπαρξη της αντιτίθεται στο «δίκαιο του ισχυρότερου» και συνιστά μιαν ελλογικευμένη άρνηση του αξιώματος «homo homini lupus».

Καθώς το πέπλο της προϊστορίας είναι βαρύ και πολύπτυχο, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε την υφή του δικτύου των κοινωνικών σχέσεων του homo erectus. Είναι εύκολο, εν τούτοις, να κατανοήσουμε ότι ο homo erectus είχε τις προϋποθέσεις και την ανάγκη για ένα σύστημα γλωσσικό ανώτερο από το κλητικό του αυστραλοπίθηκου. Χαρακτηρίζω τη γλώσσα του τελεστική και ονομάζω τελεστή ένα φθόγγο ή ένα συνδυασμό φθόγγων ή μια κίνηση ή συνδυασμό φθόγγου – κινήσεως με αμετάβλητο περιεχόμενο, δηλαδή με περιεχόμενο που εκκαλεί σταθερώς την αυτή αντίδραση (response). Ο τελεστής αναφέρεται σε κάτι, προ-τίθεται σε κάτι. Συνεπώς, η αρτιότητά του προκύπτει από τη σταθερότητα της μορφής του.

Στην τελεστική γλώσσα, το μήνυμα δεν συμπορεύεται απλώς με τη μορφή: το μήνυμα είναι η μορφή.

Διαβάζω τον ανιμισμό ως μια εξαιρετικώς ανεπτυγμένη τελεστική γλώσσα και όχι σαν πρωτόγονη παμψυχιστική θρησκεία. Οι τελεστές είναι ταυτίσεις και όχι συγκριτιστικές σχέσεις. Γι’ αυτό και κάθε μεγάλο (άνδρας, βράχος, θηρίο, ποταμός) είναι δύναμη. Κάθε κινούμενο (άνθρωπος, ζώο, νερό, φωτιά) είναι ζωντανό. Δεν υπάρχει σ’ αυτά κανένας «παμψυχισμός»[10]. Υπάρχουν μόνο τελεστές.

Ο homo erectus δεν είχε τις προϋποθέσεις για την απόκτηση έναρθρου λόγου. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως ήταν άλαλος. Η άναρθρη φωνή μαζί με τις χειρονομίες και τις εκφράσεις βοηθούσαν πολύ την επικοινωνία. Κύριο, εν τούτοις, γλωσσικό όργανο του προγόνου μας ήταν ο χορός. Ο χορός είναι προϊόν της αισθήσεως ρυθμού. Το σώμα ενέχει ρυθμούς (αναπνοή, κτύπος της καρδιάς, βάδισμα, κ.ά.) και γνωρίζει την κίνηση μέσα στο χώρο: άνω -κάτω, δεξιά – αριστερά, εμπρός – πίσω. Ο λάρυγγας του ρυθμού είναι τα πόδια – και από τις κινήσεις των έχει διαμορφωθεί το μεγαλύτερο μέρος της χορευτικής ορολογίας σε όλους τους λαούς[11].






Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας

Πρόλογος του συγγραφέα στο “Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας”, Δεκέμβριος 1974, εκδ. Κέδρος. Αυτό το βιβλίο μπορεί να φανεί ανομοιόμορφο. Και είναι, από μια άποψη,...


Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία

Από το “Ο Ανεξερεύνητος Εαυτός”, εκδόσεις Ιάμβλιχος, 1988. Τι επιφυλάσσει το μέλλον; Η ερώτηση αυτή απασχόλησε τον άνθρωπο από τα πανάρχαια χρόνια, αν και όχι...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)

Απόσπασμα από το “Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα” (διάλεξη στο Λεωνίδιο Αρκαδίας το καλοκαίρι του 1984), εκδ. Ύψιλον, 1999....


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: “Θεωρία της Γλώσσας”, εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Παν. Δρακόπουλος
Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του

Από την Εποπτεία, σε τρεις συνέχειες σε τεύχη του 1984. Αναδημοσιεύθηκε στο Παν. Δρακόπουλου, Κείμενα με Σπασμένη Ενότητα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 1995.   ΑΣ ΕΛΘΟΥΜΕ...