Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου


Ο χορός είναι υψηλής στάθμης εκφραστικό και παιδευτικό μέσο: η δημιουργία του κόσμου διδάσκεται από τους ιθαγενείς της Αυστραλίας μόνο με χορό, χωρίς λόγια. Έτσι διδάσκεται, επίσης, η συμπεριφορά των καγκουρό, ο τρόπος κυνηγίου κ.ά.[12] Για τη διδασκαλία, στο χορό δεν χρησιμοποιείται μόνο το πόδι• το χέρι διαδραματίζει έναν επίσης ουσιώδη ρόλο. Στον ινδικό χορό «κατακάλι» οι καλοί χορευτές διαθέτουν ένα «λεξιλόγιο» 500 περίπου χειρονομιών, ο συνδυασμός των οποίων είναι αρκετός για την αφήγηση ολόκληρης μυθολογίας[13].

Οι τελεστές μεταδίδονταν μέσω του χορού. Η κίνηση του σώματος και των άκρων του διαμόρφωσαν μια πλήρη γλώσσα και, ταυτοχρόνως, υπήρξαν το μέγα βήμα προς τον έναρθρο λόγο[14]. Έτσι συνέβη ώστε η ανάπτυξη του χορού να έχει ολοκληρωθεί ήδη στα βάθη της προϊστορίας. Πράγματι, ο «πρωτόγονος» χορός είναι πολύ περισσότερο εκφραστικός, λειτουργικός και οικονομικός από οποιοδήποτε μπαλέτο. Είναι σημαντική η διαπίστωση ότι η ισορροπία μορφής και περιεχόμενου των «πρωτόγονων» τελεστικών χορών ουδέποτε απεκτήθη κατά τους ιστορικούς χρόνους. Αντιθέτως: με την εμφάνιση του homo sapiens sapiens, ο χορός γίνεται «έργο τέχνης». Με την ανάπτυξη του έναρθρου λόγου γίνεται ένα θέαμα, προορισμένο να τέρπει• απευθύνεται στην αισθητική αντίληψη και δεν εκφράζει πια τον ίδιο τον κόσμο, δεν είναι ο κόσμος, η φύση, ο άνθρωπος, η κοινωνία[15].

Τα στοιχεία μας δείχνουν πού εδιδάσκετο ο κόσμος και η μετοχή του άνθρωπου σ’ αυτόν, πού εδιδάσκοντο οι τελεστές: σε αμφιθεατρικές τοποθεσίες -είτε σε σπήλαια είτε στην ύπαιθρο- που διευκόλυναν τη συγκέντρωση του (κατά κυριολεξία) κοινού και την άνετη παρακολούθηση των δρωμένων. Χάρις στα τελεστικά δρώμενα, τα παιδιά θησαύριζαν την πείρα των «μεγάλων» και οι ενήλικες αντιμετώπιζαν τα προβλήματα τους. Έτσι, μπορούμε να αναγνωρίσουμε στον homo erectus τον πραγματικό πατέρα της παιδείας και της παραδόσεως[16], τον πρώτο κάτοχο μιας πλήρους γλώσσας[17].

Ο νεαντερντάλιος (homo sapiens) θέτει σοβαρά προβλήματα στους ανθρωπολόγους: δεν υπάρχει ομόφωνη απάντηση ούτε καν στο ερώτημα αν είναι ο συνδετικός κρίκος μεταξύ homo erectus και άνθρωπου του Κρο-Μανιον (homo sapiens sapiens)[18]. Οπωσδήποτε, τα παλαιοντολογικά ευρήματα μαρτυρούν χονδροειδή μορφή ελίκων του εγκεφάλου, κάποια ανάπτυξη της έλικος του Broca, ανάπτυξη των αισθησιοκινητικών ζωνών αλλ’ όχι και των ζωνών συσχετίσεως. Διαπιστώνεται, επίσης, ανισότης των εγκεφαλικών ημισφαιρίων – τεκμήριο δεξιοχειρίας[19].

Πρόσφατες μελέτες απέδειξαν ότι ανατομικώς ο νεαντερντάλιος μπορούσε να αρθρώνει ορισμένα σύμφωνα και φωνήεντα. Η μελέτη των εργοτεχνιών του επιτρέπει την υπόθεση ότι μπορούσε να διαθέτη και κάποια μετασχηματιστική γραμματική στοιχειώδους μορφής[20]. Τα δίεδρα του νεαντερντάλιου έχουν πολύ κανονικά σχήματα, όπλα και σώματα βάφονται με φυτικά χρώματα, εμφανίζονται για πρώτη φορά ρούχα – έστω χωρίς ραφές ή άλλη σύνδεση. Αλλά δεν υπάρχουν εφευρέσεις. Τα εργαλεία του διαφέρουν από του homo erectus μόνον ως προς την λεπτότητα επεξεργασίας – κάτι ουσιώδες αλλ’ όχι και ιδιαιτέρως καθοριστικό[21].

Φαίνεται ότι ο νεαντερντάλιος εισάγει την τελετουργική ταφή, όπου οι νεκροί ενταφιάζονται μαζί με όπλα, εργαλεία κ.ά. προσφορές. Σημειώνεται, ακόμη, κανιβαλισμός – αλλ’ αυτός παρατηρείται ήδη σε απολιθώματα του homo erectus και δεν αποδεικνύει πίστη σε αθανασία ψυχής, αλλά την τελεστική αντίληψη του αδιάσπαστου της ζωής[22].

*

Ο έναρθρος λόγος, έτσι όπως τον εννοούμε σήμερα, εισάγεται από τον homo sapiens sapiens (άνθρωπο του Κρο-Μανιόν). Ανατομικώς δεν υπήρχε πλέον κανένα εμποδιο[23]. Εξ άλλου, οι εργοτεχνίες του μαρτυρούν αφηρημένη σκέψη και χρήση απαγωγικής μεθόδου. Οι σπηλαιογραφίες διασώζουν αρκετά σύμβολα – λέξεις με τη μορφή των ιδεογραμμάτων[24]. Με την εμφάνιση του έναρθρου λόγου σημειώνεται άνευ προηγουμένου αύξηση των εφευρέσεων: μέσα σε λιγότερους από δέκα αιώνες, η ανθρωπότης έμαθε περισσότερα απ’ όσα είχε μάθει σε πολλές χιλιετίες. Ποιά είναι τα χαρακτηριστικά του έναρθρου λόγου; Διάφοροι συγγραφείς επισημαίνουν τούτα ή εκείνα. Εδώ θα παρουσιάσουμε ορισμένα (όχι όλα), χωρίς τα οποία μπορούμε -ίσως- να μιλάμε για γλώσσα ή λαλιά, όχι όμως για έναρθρο λόγο.

Πρώτο χαρακτηριστικό είναι η φυσιολογική και εξελικτική προέλευση του. Ο έναρθρος λόγος έχει την προϊστορία του, αποτελεί κρίκο μιας αλυσίδας η οποία αρχίζει από το ζωικό βασίλειο και τελειώνει (;) σε άγνωστο σημείο. Είναι σκόπιμο εδώ να επισημάνουμε ότι η γλώσσα δεν απορρίπτει το προηγούμενο στάδιό της. Ο έναρθρος λόγος ενέχει όλες τις προηγούμενες φάσεις. Η στρωματογραφία του αποτελείται από ζωντανό και ενεργό παρελθόν. Κάθε στάδιο του γλωσσικού γίγνεσθαι αντιστοιχεί σε μια συνειδησιακή γεγονότητα. Η γεγονότητα δεν χάνεται• λειτουργεί ως a priori δεδομένο της επομένης και, πιθανώς, σχηματίζει ό,τι αποκαλούμε «έμφυτο». Νομίζω πως οι «έμφυτες ιδέες» της γλώσσας πρέπει ν’ αναζητηθούν σ’ αυτή τη στρωματογραφία. Εν πάση περιπτώσει, ο έναρθρος λόγος ενέχει την ιστορία του – το παρελθόν και το μέλλον του[25].




Αγοραίος

Αγοραίος
ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν...

Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας

Πρόλογος του συγγραφέα στο «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας», Δεκέμβριος 1974, εκδ. Κέδρος. Αυτό το βιβλίο μπορεί να φανεί ανομοιόμορφο. Και είναι, από μια άποψη,...


Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία

Από το «Ο Ανεξερεύνητος Εαυτός», εκδόσεις Ιάμβλιχος, 1988. Τι επιφυλάσσει το μέλλον; Η ερώτηση αυτή απασχόλησε τον άνθρωπο από τα πανάρχαια χρόνια, αν και όχι...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)

Απόσπασμα από το «Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα» (διάλεξη στο Λεωνίδιο Αρκαδίας το καλοκαίρι του 1984), εκδ. Ύψιλον, 1999....


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: «Θεωρία της Γλώσσας», εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Παν. Δρακόπουλος
Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του

Από την Εποπτεία, σε τρεις συνέχειες σε τεύχη του 1984. Αναδημοσιεύθηκε στο Παν. Δρακόπουλου, Κείμενα με Σπασμένη Ενότητα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 1995.   ΑΣ ΕΛΘΟΥΜΕ...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.