Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου



Δεύτερο χαρακτηριστικό είναι η δημιουργικότητα, η δυνατότητα παραγωγής ενός απείρου αριθμού εκφράσεων οι οποίες γίνονται αμέσως κατανοητές από άλλους ομιλητές, καίτοι δεν έχουν εξωτερική ομοιότητα με προτάσεις ήδη «γνώριμες». Είναι, δηλαδή, ανοικτό σύστημα, σε αντίθεση με την τελεστική γλώσσα, η οποία είναι κλειστό σύστημα. Στην τελεστική γλώσσα υπάρχει περιορισμένος αριθμός και τύπος τελεστών. Ο «συνομιλητής» καταλαβαίνει μονό τις στερεότυπες επαναλήψεις. Οι νέοι τελεστές χρειάζονται δεκαετίες για να «αναγνωσθούν». Οι αιφνίδιες αλλαγές θεωρούνται προσβολή, η μετατροπή του τελετουργικού μίασμα – και ορθώς αφού επιφέρουν σύγχυση η οποία πιθανώς να σημάνει καταστροφή της κοινότητος. Οι νέοι τελεστές συνιστούν ρήξη με την παράδοση. Έτσι, οι τελεστές και τα δρώμενα έχουν ως τεκμήριο εγκυρότητας και αλήθειας το αναλλοίωτο.

Τρίτο χαρακτηριστικό είναι η διαχρονικότης, η οποία επιτρέπει την αναφορά σε πράγματα ή γεγονότα εντός ελευθέρως προσδιοριζόμενου χώρου και χρόνου. Μπορούμε να μιλάμε για γεγονότα που συνέβησαν πολύ πριν γεννηθούμε, όπως επίσης να διατυπώσουμε τις προβλέψεις μας για το μέλλον. Μπορούμε, ακόμη, να μιλάμε για όντα ή γεγονότα που δεν έχουν υπάρξει ποτέ και δεν πρόκειται να υπάρξουν στο μέλλον. Το χαρακτηριστικό αυτό επιτρέπει τη σύνδεση γεγονότων και όντων, χαρίζοντας μιαν αντίληψη συνεχούς στην εμπειρία και, εξ αυτού, τη δυνατότητα να εργαζόμαστε για την αντιμετώπιση ενός προβλήματος πριν τούτο εμφανισθεί. Στην τελεστική γλώσσα, αντιθέτως, ισχύει το σταθερό, το αμετάβατο και ασυνεχές. Η φαντασία είναι -περίπου- μηδενισμένη.

Τέταρτο χαρακτηριστικό είναι η δυαδικότης κατευθύνσεως. Όπως είναι γνωστό, οι προτάσεις συντίθενται από στοιχειώδεις μονάδες, τα φωνήματα. Τα φωνήματα είναι α-νόητα, υπηρετούν όμως τη νοηματοδοσία της προτάσεως (π.χ.: ‘θύω αμνόν’ διακρίνεται από το ‘λύω αμνόν’ χάρις στην αλλαγή του πρώτου φωνήματος). Η πρόταση συντίθεται, επίσης, από μορφήματα, στοιχεία ελαχίστου νοήματος, ικανά να διαστέλλουν νοηματικώς τις προτάσεις (π.χ. ‘θύ/ω αμνόν’ – ‘έ/θυ/σα αμνόν’). Η δυνατότης αυτή συνεχούς συνδυασμού κατευθύνσεως φωνημάτων – μορφημάτων επιτρέπει στον έναρθρο λόγο να κατέχει χιλιάδες μορφήματα, ακόμη κι αν τα φωνήματα δεν υπερβαίνουν τα πενήντα. Η τελεστική γλώσσα διαφέρει ριζικώς: κάθε τελεστής διακρίνεται σαφώς από τους άλλους και, συνεπώς, δεν υπάρχει δυνατότης επ’ άπειρον αναπτύξεως των τελεστών[26].

Πέμπτο χαρακτηριστικό είναι η συμβολικότης. Ο έναρθρος λόγος είναι συμβολικός[27]. Τα φωνήματα και τα μορφήματα δεν είναι πράγματα. Ούτε οι λέξεις και οι προτάσεις είναι πράγματα. Είναι προφανές ότι ο άνθρωπος ζει περίπου σε δύο κόσμους. Ο ένας είναι αυτός που συγκροτείται από την άμεση εμπειρία του, ο άλλος συγκροτείται εξ ολοκλήρου από πληροφορίες. Ο πρώτος κόσμος είναι ιδιαιτέρως μικρός και δεν είναι εις θέσιν να δημιουργήσει ανεπτυγμένο γνωστικό πεδίο. Ο δεύτερος κόσμος είναι απεριόριστος και συγκροτεί το σύνολο, σχεδόν, των διανοητικών μας προϋποθέσεων – ορίζοντας τις λειτουργίες μας. Δεν έχουμε εμπειρία του Άουσβιτς ή του Μάρτιν Λούθερ Κίνγκ ή των νήσων της Ιαπωνίας.

Όσα γνωρίζουμε για τον Πεισίστρατο ή τον Σινάνθρωπο ή τον Στάλιν είναι πληροφορίες που γεννήθηκαν από άλλες πληροφορίες, κι αυτές από άλλες κ.ο.κ. Αλλά, οι χάρτες δεν είναι οι περιοχές που χαρτογραφούν και οι λέξεις δεν είναι τα πράγματα. Έτσι και τα σύμβολα δεν είναι αυτά που συμβολίζουν[28]. Κατανοούμε, λοιπόν, ότι ο έναρθρος λόγος δεν είναι ο πραγματικός κόσμος αλλά μία αναπαράσταση του, στηριγμένη σε περισσότερο ή λιγότερο έγκυρες πληροφορίες.

Τούτο οδηγεί σ’ ένα πρόβλημα: αντικείμενο της συνειδήσεως μας είναι τα πράγματα ή τα σύμβολα; Γνωρίζω σημαίνει εκτείνομαι στον κόσμο ή στον λόγο; Ο έναρθρος λόγος είναι ένα εύτακτο σύστημα διότι αντικατοπτρίζει την φύση ή η φύση νοείται ως εύτακτο σύστημα διότι προβάλλεται σ’ αυτήν ο έναρθρος λόγος; Είναι δυνατή η άμεση εμπειρία ενός πράγματος χωρίς τη μετάλλαξη της σε αναπαραστατική πληροφορία ή δέσμη πληροφοριών και τον εγκλωβισμό της μέσα στο συμβολικό σύστημα του έναρθρου λόγου[29]; Αν οι σπηλαιογραφίες του homo sapiens sapiens έγιναν πριν 40.000 χρόνια, τότε το πρόβλημα ετέθη 37.000 χρόνια αργότερα και, συνεπώς, οι ελπίδες για μιαν αναντίρρητη απάντηση είναι μάλλον πρόωρες…

*

Το σύμβολο δεν είναι το συμβολιζόμενο, ναι. Ούτε, όμως, είναι τρόπος δηλώσεως ή αναφοράς. Ο χάρτης δεν είναι η περιφέρεια, αλλά και το χαρτογραφείν δεν είναι ένας κάποιος (ένας τυχαίος) τρόπος αναφοράς σε μια περιφέρεια. Μέσα σε κάθε σύμβολο βρίσκονται οι προηγούμενες γλώσσες• κάθε σύμβολο εκκαλεί το σύνολο των κλήσεων, των τελεστών και των προσδιοριστών που αναφέρονται (θετικώς και αρνητικώς) στο συμβολιζόμενο, στις σχέσεις του με τα μή συμβολιζόμενα, καθώς και στον τρόπο του συμβολισμού του.






Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας

Πρόλογος του συγγραφέα στο «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας», Δεκέμβριος 1974, εκδ. Κέδρος. Αυτό το βιβλίο μπορεί να φανεί ανομοιόμορφο. Και είναι, από μια άποψη,...


Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία

Από το «Ο Ανεξερεύνητος Εαυτός», εκδόσεις Ιάμβλιχος, 1988. Τι επιφυλάσσει το μέλλον; Η ερώτηση αυτή απασχόλησε τον άνθρωπο από τα πανάρχαια χρόνια, αν και όχι...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)

Απόσπασμα από το «Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα» (διάλεξη στο Λεωνίδιο Αρκαδίας το καλοκαίρι του 1984), εκδ. Ύψιλον, 1999....


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: «Θεωρία της Γλώσσας», εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Παν. Δρακόπουλος
Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του

Από την Εποπτεία, σε τρεις συνέχειες σε τεύχη του 1984. Αναδημοσιεύθηκε στο Παν. Δρακόπουλου, Κείμενα με Σπασμένη Ενότητα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 1995.   ΑΣ ΕΛΘΟΥΜΕ...