Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου



Ας πάρουμε ένα παράδειγμα: ας προσπαθήσουμε να καταγράψουμε τους τελεστές του νερού. Μπορούμε να φαντασθούμε τους ακόλουθους:

α. υγρό β. στερεό (πάγος) (1)
α. τρεχούμενο β. ακίνητο (2)
α. πόσιμο β. μη πόσιμο (3)
α. ζεστό β. κρύο (4)
α. βγαίνει από γη β. κατεβαίνει από ουρανό (5)
α. ελάχιστο β. άφθονο (6)
α. έχει ψάρια β. έχει φίδια (7)
α. ενώνεται με άλλα β. χάνεται (8)

κ.ο.κ.

Επειδή η τελεστική γλώσσα είναι ένα ψηφιακό σύστημα, κάθε α αποκλείει το αντίστοιχο β. Συνεπώς ο κατάλογός μας περιέχει οκτώ τελεστές. Είναι όμως δυνατόν, το ίδιο αντικείμενο (το συγκεκριμένο «νερό» στην χ θέση) να συγκεντρώνει αρκετούς τελεστές. Μπορεί, αίφνης, να συγκεντρώνει τους: α1, α2, α3, α4, α5, α6, β7, α8 ή τους α1, β2, β3, α4, α5, β6, α7 ή άλλους. Στην περίπτωση αυτή, βαθμιαίως, οι τελεστές έχουν μια τάση ενοποιήσεως, με αποτέλεσμα να δημιουργούν ένα κοινό εκφραστή που δεν μπορούμε να αποκαλέσουμε τελεστή. Κατ’ αυτόν τον τρόπο έχουμε τους πιθανούς συνδυασμούς:

[α1, α2, α3, α4, α5, α6, β7, α8] = Α
[α1, β2, β3, α4, α5, β6, α7] = Β
[α1, α2, β3, β4, α5, β6] = Γ, κ.ο.κ.

Τον κοινό εκφραστή ενός σταθερού αθροίσματος τελεστών, ονομάζω προσδιοριστή.

Αλλά η γλώσσα δεν αποτελείται μόνον από τελεστές για το νερό. Έτσι, η φράση «στο δασωμένο βουνό υπάρχει νερό πόσιμο και κυνήγι πολύ» θα χρειαστεί να παρασταθεί με σειρά τελεστών και προσδιοριστών, της μορφής:

δασωμένο — βουνό — νερό — κυνήγι
(α1, α2, β3) + Α + Β + Γ

και όλο αυτό, παρίσταται τελικώς ως ακολούθως:

[(α1, α2, β3) + Α + Β +Γ] = Δ

Εάν, τώρα, θελήσουμε να μεταφέρουμε αυτό το Δ στο κοινωνικό γλωσσικό πεδίο οπού ανήκει, να σπουδάσουμε δηλαδή τη φράση μέσα στο φυσικό της πλαίσιο κι όχι in vitro, θα δούμε ότι (π.χ.): λέγεται από γέρους προς νέους / μόλις ανακαλύφθηκε / σε χαρμόσυνη συγκέντρωση / προτρέπει σε δράση / άμεση / με ελπίδες ότι θα σταματήσει η πείνα / αλλά θα πρέπει να μη το μάθη η κοντινή φυλή / γιατί τότε ίσως γίνει πόλεμος /[30]. Τοτε έχουμε ένα σχήμα (π.χ.):

Α + Κ + Β + Μ + Ξ + Δ + Ε + Θ

Αλλά ενώ ο προσδιοριστής είναι ο γεωμετρικός τόπος τελεστών, το σύμβολο δεν είναι απλώς ο γεωμετρικός τόπος προσδιοριστών. Το σύμβολο είναι, πέραν αυτού, ένα θεμελιώδες άνοιγμα α) στο δυνάμει, απ’ όπου προκύπτουν η διαχρονικότητα και η αναγωγιμότητα, β) στο καθόλου, απ’ όπου προκύπτουν η εντελέχεια και η μορφή και γ) στο ποιείν, απ’ όπου προκύπτουν η αναλογία και η τάξη.

Χάρις στα θεμελιώδη αυτά χαρακτηριστικά, το σύμβολο μετατρέπει το άθυρμα αντικειμένων και γεγονότων σε κόσμον. Δεν μπορούμε να νοήσουμε το περιβάλλον μας σαν ασύνδετο σωρό, σαν σκουπίδια. Ακόμη και η ηρακλείτειος δήλωση, «σάρμα εική κεχυμένων ο κάλλιστος κόσμος»[31], δεν μπορεί ν’ απόσπαση το σάρμα (σκουπίδια) από τον κόσμο και τον εαυτό τους: τα σκουπίδια ανήκουν στον κόσμο ως η αντιαισθητική πλευρά του, ως άρνηση του, ανήκουν όμως. Περαιτέρω: αυτά τα σκουπίδια έχουν επίσης μια σύσταση, ακόμη κι αν είναι σύσταση που μας αρρωσταίνει. Τέλος, πρέπει να σημειώσουμε ότι τα ‘σκουπίδια’ συνδέονται και διακρίνονται με χιλιάδες άλλα σύμβολα. Θα μπορούσε, ίσως, να νοηθεί δυνατότης εξόδου των σκουπιδιών από τον κόσμο, μόνον εάν μπορούσαμε να απομονώσουμε το σύμβολο ‘σκουπίδια’ από οποιοδήποτε άλλο σύμβολο, αν τα ‘σκουπίδια’ έμεναν σ’ ένα απόλυτο κενό. Αλλ’ αυτό είναι οπωσδήποτε αδύνατον, ακριβώς όπως είναι αδύνατο να συλλάβουμε το ον του μη όντος.

Το σύμβολο δεν είναι μόνον αναπαράσταση του συμβολιζομένου. Δεν είναι μονό «το σημαίνον ενός σημαινομένου». Κάθε σύμβολο εμπεριέχει και μεταφέρει τη δυνατότητα και ικανότητα του συμβολίζειν, μέσω συνεχών και άπειρων μετασχηματισμών του υπάρχοντος κόσμου των σύμβολων. Μέσα σ’ ένα χάρτη δεν βλέπουμε μονό τη συμβολιζόμενη περιφέρεια, αλλά πρωτίστως το χαρτογραφείν — και τούτο όχι μόνον ως τετελεσμένο γεγονός, αλλά ως παρωθητική γεγονότητα. Εξ άλλου, το σύμβολο δεν ίσταται μόνο• κινείται μέσα σε μια διαρκή ροή συμβόλων. Ακριβώς όπως δεν μπορούμε ν’ αποσπάσουμε μιαν ανάμνηση από τη μνημική ροή διότι δεν υπάρχει ανάμνηση σαφώς διακρινόμενη από τις άλλες, έτσι δεν μπορούμε ν’ αποσπάσουμε ένα σύμβολο από τη συμβολική ροή[32].






Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας

Πρόλογος του συγγραφέα στο “Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας”, Δεκέμβριος 1974, εκδ. Κέδρος. Αυτό το βιβλίο μπορεί να φανεί ανομοιόμορφο. Και είναι, από μια άποψη,...


Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία

Από το “Ο Ανεξερεύνητος Εαυτός”, εκδόσεις Ιάμβλιχος, 1988. Τι επιφυλάσσει το μέλλον; Η ερώτηση αυτή απασχόλησε τον άνθρωπο από τα πανάρχαια χρόνια, αν και όχι...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)

Απόσπασμα από το “Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα” (διάλεξη στο Λεωνίδιο Αρκαδίας το καλοκαίρι του 1984), εκδ. Ύψιλον, 1999....


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: “Θεωρία της Γλώσσας”, εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Παν. Δρακόπουλος
Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του

Από την Εποπτεία, σε τρεις συνέχειες σε τεύχη του 1984. Αναδημοσιεύθηκε στο Παν. Δρακόπουλου, Κείμενα με Σπασμένη Ενότητα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 1995.   ΑΣ ΕΛΘΟΥΜΕ...