Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου



Η συμβολική ροή δεν είναι κοινή σε όλους τους λαούς, ούτε και στα άτομα που απαρτίζουν ένα λαό — παρά την αναμφισβήτητη ύπαρξη κοινών στοιχείων. Ο άνθρωπος είναι ζώον λόγον έχον, αλλ’ ο ‘λόγος’ διακρίνεται, όπως είναι γνωστό, σε μεγάλες οικογένειες οι οποίες διαιρούνται σε επί μέρους γλώσσες – κι αυτές ακόμη σε ιστορικές περιόδους και διαλέκτους. Τελικώς, ο λόγος είναι προσωπικός[32α]. Δεν υπάρχει πρόσωπο δυνάμενο να οικειοποιηθεί απολύτως τον λόγο άλλου προσώπου, διότι ο λόγος συνάπτεται με τη συνείδηση και τα ανεπανάληπτα όσο και αμετάδοτα βιώματα. Ώστε, το σύμβολο εμπεριέχει και μεταφέρει όχι μονό το συμβολίζειν αλλά και τον συμβολίζοντα.

Ακριβώς αυτά τα περιεχόμενα, εξηγούν τη ριζική αδυναμία αντικαταστάσεως ενός συμβόλου από ένα άλλο, δηλαδή τη μοναδικότητα του συμβόλου. Εν τούτοις, τα σύμβολα εξεταζόμενα in vitro παρέχουν τη δυνατότητα για συναγωγή αντιστοιχιών. Τούτο οδήγησε στο εσφαλμένο πόρισμα ότι το σύμβολο είναι αντικαταστατό, δηλαδή στη θεωρία ότι ένα σημαινόμενο μπορεί να έχει διάφορα σημαίνοντα. Από το αφετηριακώς εσφαλμένο αυτό πόρισμα προέκυψε η αντίληψη ότι η γλώσσα (εδώ: ο έναρθρος λόγος) είναι απλώς «μέσον συνεννοήσεως»[33].

Η μετάβαση από τους λίθινους γρόνθους στα θραύσματα, η όρθια στάση του σώματος, η δέσμευση της φωτιάς, οι τελεστές και τα δρώμενα, αποτελούν μεγάλες στιγμές της προϊστορίας. Αλλ’ ο συμβολικός έναρθρος λόγος «είναι, χωρίς αμφιβολία, το πλέον βαρυσήμαντο και ταυτοχρόνως το πλέον μυστηριακό προϊόν του ανθρώπινου μυαλού. Μεταξύ της εναργέστερης ζωώδους κραυγής έρωτος ή προειδοποιήσεως ή οργής και της ελαχίστης κοινής ανθρώπινης λέξεως, μεσολαβεί μια ολόκληρη ήμερα της Δημιουργίας – ή, με σημερινά λόγια, ένα ολόκληρο κεφάλαιο της εξελίξεως»[34].

Θα ήταν, όμως, παράλογη η υπόθεση ότι ο έναρθρος λόγος σχηματίστηκε πλήρως αφ’ ης κατέστη δυνατός. Η εμφάνιση του έναρθρου λόγου εγκαινιάζει μια πνευματική πορεία η οποία δεν έχει διόλου ολοκληρωθεί και της οποίας κορυφαίοι σταθμοί είναι η μετάβαση από τον χωρικό στον χρονικό λόγο και από τον συλλογικό στον ατομικό – που συμπίπτει με τη μετάβαση από την ενότητα στην κατάτμηση του λόγου και στην ως εξ αυτής ρήξη του ιερού και του προφανούς. Αλλ’ αυτά θα πραγματευθούμε σε προσεχές δοκίμιο — «άν θεος εθέλη».

Σημειώσεις

1. Μια συνοπτική έκθεση των θεωριών αυτών ίδε εις : Ernst Cassirer, Die Philosophie der symbolischen Formen, Bd. I, «Die Sprache», Berlin 1923 (v. engl. tr.: R. Manheim, The Philosophy of Symbolic Forms, vol. I, «Language», Yale 1975). Ίδε επίσης, Κ.Δ. Γεωργούλη, Η μελέτη των ελληνικών ανθρωπιστικών γραμμάτων, Αθήναι 1964, μέρος β’ κεφ. 1 και 2.

2. R. Carnap, Φιλοσοφία και λογική σύνταξη – Philosophy and Logical Syntax (δίγλωσση έκδοση), μτφρ. Ιωάννας Γόρδου, Θεσ/κη, ά.έ. Ίδε ιδιαιτέρως τα κεφάλαια «Μεταφυσική» και «Προβλήματα του πραγματικού», 31-40 σ.σ. Ίδε επίσης: A.J. Ayer, Language, Truth and Logic, London 1980 και ιδιαιτέρως 56 p. ff. Ό Ayer μάλιστα συμπεραίνει ότι οι προτάσεις πού δεν μπορούν να επαληθευθούν εμπειρικώς είναι «έργα τέχνης» loc. cit.

3. Πέντε μεγάλες σαβάνες θεωρούνται λίκνα του άνθρωπου: Ευρώπης και Μέσης Ανατολής, Ανατ. Ασίας, Αφρικανική, Νοτιοανατολικής Ασίας και Ινδίας. Σχετικώς ίδε Wilhelm Volz, «Die geographischen Grundlagen der menslichen Ras-senbildung», Saeculum, II, 1951, 10-45 S.

4. Washburn Sherwood, «Human Evolution», εις Biology in Human Affairs, eds: H. Boardman — A.A. Ross, Washington 1974, 226 p. ff.

5. W.E. Le Gros Clark, The Antecedents of Man, New York, 1963 όπου μελετάται η εξέλιξη όλων των μερών του σώματος και των κυρίων οργάνων. Για γενική ενημέρωση ίδε V. Gordon Childe «Prehistory» εις The European Inheritance, eds: E. Barker, G. Clark και P. Vaucher, Oxford 1954. H αυτή έκδοση κυκλοφόρησε ελληνικά με τον παραπλανητικό τίτλο: Πανεπιστημίου της ‘ Οξφόρδης, Ιστορία του πολιτισμού, μτφρ. Κ. Παπαδημητρόπουλος, Αθήναι, ά.έ. Παρά την ανήκουστη αλλαγή των στοιχείων της εκδόσεως, η μετάφραση είναι λαμπρή και υπεύθυνη. Πάντως, και στις άλλες ιστορίες τα στοιχεία για την προϊστορία δεν διαφέρουν ουσιαστικώς.

6. Australis και austrinus = νότιος, εκ του νότου.

7. Grahame Clark, World Prehistory in New Perspective, Cambridge 1977, 20 ff. Επίσης, του ιδίου, The Stone-Age Hunters, Cambridge 197V, 33 p. ff

8. Αξίζει να σημειωθεί ότι για την εστία ανιχνεύεται √ues- που σημαίνει φωτιά και τοπος φωτιάς, τοπος διαμονής, καταφύγιο, δωμάτιο, τοπος ασφαλής• ίδε Α. Walde, Vergleichendes Worterbuch der indogermanischen Sprachen, 1 Bd, Berlin und Leipzig 1930, 307 S. Η ιερότητα της φωτιάς – εστίας καταφαίνεται από τα σημαίνοντα στην αρχαία ελληνική όπου, μεταξύ άλλων: πρόκειται για πανάρχαιη θεότητα (της οποίας «η λατρεία δεν ήταν τίποτε άλλο παρά ή λατρεία της ίδιας της εστίας και της φωτιάς που έκαιγε σ’ αυτην» κατά τον Μ.P. Nilsson εις: Ιστορία της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, μτφρ. Αικ. Παπαθωμοπούλου, Αθήναι 1977, σ. 135) για την έδρα των προγονικών πνευμάτων (εφέστιοι), για βωμό. Ο όρκος στην Εστία είναι ιδιαιτέρως ιερός (πρβλ. και τη μύηση στα Ελευσίνια Μυστηρια). Εξ άλλου ο «Εστιάρχης» ή και «εστιοπάμων» είναι ο δεσπότης της οικίας (για τη σημασία του «δεσπότης» ίδε: Ο. Szemerenyi, «The Origins of the Greek Lexicon: Ex Oriente Lux», The Journal of Hellenic Studies, vol. XCIV, 1974, 144-57pp.)






Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας

Πρόλογος του συγγραφέα στο “Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας”, Δεκέμβριος 1974, εκδ. Κέδρος. Αυτό το βιβλίο μπορεί να φανεί ανομοιόμορφο. Και είναι, από μια άποψη,...


Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία

Από το “Ο Ανεξερεύνητος Εαυτός”, εκδόσεις Ιάμβλιχος, 1988. Τι επιφυλάσσει το μέλλον; Η ερώτηση αυτή απασχόλησε τον άνθρωπο από τα πανάρχαια χρόνια, αν και όχι...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)

Απόσπασμα από το “Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα” (διάλεξη στο Λεωνίδιο Αρκαδίας το καλοκαίρι του 1984), εκδ. Ύψιλον, 1999....


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: “Θεωρία της Γλώσσας”, εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Παν. Δρακόπουλος
Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του

Από την Εποπτεία, σε τρεις συνέχειες σε τεύχη του 1984. Αναδημοσιεύθηκε στο Παν. Δρακόπουλου, Κείμενα με Σπασμένη Ενότητα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 1995.   ΑΣ ΕΛΘΟΥΜΕ...