Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αφιερώματα | Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον - 25 Απριλίου 2012 13:20 μμ

Παν. Δρακόπουλος: Ο Ορφέας στους κύκλους της Δυτικής φαντασίας


Εισαγωγικό σημείωμα για το αφιέρωμα της Εποπτείας στον Ορφέα, Μάρτιος 2012

Ο Ορφέας είναι μια κυριολεκτικά γοητευτική προσωπικότητα, με μια γοητεία που διαπερνά τους αιώνες της δυτικής φαντασίας. Ας δούμε όμως πρώτα τί σήμαινε για τους αρχαίους Έλληνες.

Στα χρόνια της ελληνιστικής παρακμής, δηλαδή μετά το τέλος της πόλης κράτους, η θρησκεία έπαψε να είναι μια μέριμνα της πόλης κι έγινε ατομική υπόθεση. Ο καθένας μπορούσε να έχει τη θρησκεία που ήθελε, και εφ όσον ήθελε, να μετέχει σε αυτήν με τον τρόπο που η ομάδα των πιστών της όριζε. Στο περιβάλλον αυτό δεν θα μπορούσε ποτέ να καταδικασθεί ο Σωκράτης, μια και δεν μπορούσε να σταθεί μομφή για ασέβεια προς τους θεούς της πόλης. Στα χρόνια εκείνα, την Ελλάδα και όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατέκλυσαν θρησκείες και μυστήρια της Μέσης Ανατολής, στην οποία όμως επίσης επικρατούσε ένας πανθρησκευτικός σάλος. Η μεταφορά θρησκειών από τη μια χώρα στην άλλη δεν σήμαινε καθόλου μεταφορά της αρχαίας ταυτότητας ενός θεού, αλλά μια διατεταγμένη κατασκευή οικουμενικής θρησκείας.

Μια σύντομη ματιά στην περιπέτεια της Ίσιδος μπορεί να μας διαφωτίσει για το θρησκευτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννήθηκε και ο λεγόμενος ορφισμός. Η θεά πρωτοεμφανίζεται στην περίοδο της Δ΄ Δυναστείας (περίπου 2600 έως 2500 χρόνια π.Χ.) στην Αίγυπτο, δηλαδή περίπου 5 αιώνες μετά την εγκαθίδρυση του φαραωνικού καθεστώτος. Η θεά είχε τότε το όνομα Άσετ, και ήταν απλά και μόνο σύμβολο ισχύος του θρόνου της Αιγύπτου. Με τα χρόνια, η θεά έγινε θεότητα του θανάτου, και εικονίζεται πλέον στον Οίκο της Ψυχοστασίας (της έσχατης κρίσης των νεκρών). Αργότερα, η θεά μετατρέπεται σε μορφή της ηλιακής θεολογίας, και γίνεται το μάτι του θεού Ήλιου. Ο χαρακτήρας της αλλάζει δραματικά, επί Πτολεμαίων. Στην πτολεμαϊκή οικουμενιστική θρησκεία η Ίσις αποκτά πάλι νέα μυθολογία, την οποία αφηγείται ο Πλούταρχος. Επανέρχεται η σύνδεσή της με τη νύχτα, τη Σελήνη, και αναγνωρίζεται ως θεότητα δημιουργός του κόσμου. Εν τέλει, στην εποχή της ρωμαϊκής ακμής η θεά μετατρέπεται πάλι, και γίνεται η Μεγάλη Μητέρα, με το όνομα Ισις, συγχωνευμένη πια με την Αστάρτη. Οι αρχαίοι ναοί της Άσετ στην Αίγυπτο κατεδαφίζονται και αντικαθίστανται από ιερά της Ίσιδος. Στην Ελλάδα, η λατρεία της Ίσιδος εμφανίζεται τον 5ο αι., με ένα μικρό ναό στον Πειραιά, για την εξυπηρέτηση των Αιγυπτίων ναυτικών. Με το τέλος της πόλης κράτους όμως οι πολιούχοι θεοί αφυδατώνονται, κι έτσι η λατρεία της Ίσιδος εξαπλώνεται. Η θεά ταυτίζεται πλέον συχνά με την Αφροδίτη και τη Δήμητρα. Εν τέλει, αποκτά ναούς μέσα στους ίδιους τους ιερούς χώρους, όπως στη Δήλο και τον Παρθενώνα!..Αντίθετα με τους Έλληνες οι Ρωμαίοι αντιδρούν, η Σύγκλητος απαγορεύει τη λατρεία της και ιδίως τα μυστήρια της ως χυδαία (που δεν ήταν τα ίδια με αυτά της Αιγύπτου), και ο Αύγουστος την απαγορεύει ως θρησκεία της διαφθοράς. Εν τέλει όμως, και στη Ρώμη η λατρεία της Ίσιδος νομιμοποιείται από τον Καλιγούλα, ακριβώς επειδή αναγνωριζόταν ως αισχρά τα μυστήριά της.

Thracian Girl Carrying the Head of Orpheus on His Lyre, Gustave Moreau (1865)

Είναι κατανοητό λοιπόν ότι η λατρεία της Ίσιδος απλώθηκε σε όλη τη Μεσόγειο, αλλά ποτέ δεν συνέβη να επεκταθεί η αρχαία αιγυπτιακή λατρεία της Ίσιδος. Εάν λόγου χάριν ο φαραώ Ακενατών περιόδευε σε αυτές τις ομάδες των πιστών της Ίσιδος, με δυσκολία θα καταλάβαινε ότι μιλούν για την Ίσιδα έτσι όπως την ήξεραν και λάτρευαν οι συμπατριώτες του. Το πιο συγχυτικό όμως είναι ότι αυτό που διαδόθηκε στη Ρώμη δεν ήταν το ίδιο με αυτό που διαδόθηκε σε άλλες πόλεις της Μεσογείου. Κάθε πόλη είχε τη δική της άποψη, και δεν είναι καθόλου βέβαιον ότι τα μυστήρια της Ίσιδος στις άλλες πόλεις της Αυτοκρατορίας ήταν επίσης εορτές διαφθοράς και πορνείας.

Σε αυτό λοιπόν το περιβάλλον αναπτύχθηκε ο λεγόμενος ορφισμός. Σίγουρα δεν ήταν το ίδιο στην Αθήνα με αυτό που ήταν στην Κάτω Ιταλία, τη λεγόμενη τότε Μεγάλη Ελλάδα. Πολλοί θρησκειολόγοι θεωρούν την ορφική θρησκεία ως πίστη μικρών ομάδων κυρίως του ελληνισμού της Ιταλίας, όπως άλλωστε ισχύει και για τους Πυθαγορείους, με τους οποίους σε ορισμένα μέρη της ίδιας περιοχής οι ορφικοί συγχέονται.

Ερευνώντας με προσοχή τί ήξεραν και τί έλεγαν για τον Ορφέα οι ίδιοι οι αρχαίοι πριν τους ελληνιστικούς χρόνους, διαπιστώνουμε ότι δεν τον ανέφεραν ως αρχηγό ιδιαίτερης θρησκείας. Ορισμένοι τον θεωρούσαν ιδρυτή μυστηριακών τελετών, μουσικό και ποιητή, δεν μίλησαν όμως ποτέ για ορφισμό ή ορφικούς (οπαδούς του Ορφέα) ή για ορφική θρησκεία. Μόνον ένα χωρίο του Ηροδότου διατυπώνεται έτσι ώστε να υποθέτει κανείς ότι υπήρχαν ορφικά μυστήρια, και πάλι όμως δεν γίνεται λόγος για ιδιαίτερη ορφική θρησκεία. Όσοι ήσαν ακρεωφάγοι, εθεωρείτο ότι ακολουθούσαν την ορφική διδασκαλία, όχι όμως μιαν ορφική θρησκεία. Ακόμη και οι λεγόμενοι Ορφεοτελεσταί, έκαναν τελετές σε όποιον τους καλούσε, σε άτομα, γένη ή και σε πόλεις ολόκληρες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι καλούντες έδειχναν έτσι συμμετοχή σε ιδιαίτερη θρησκεία, την τάχα ορφική. Οι τελετές τους ήταν συνήθως ξεματιάσματα και μάγια με σκοπό να γίνει τούτο και να αποσοβηθεί εκείνο. Και για τον Πυθαγόρα άλλωστε, που στην ελληνιστική εποχή τον αισθάνονταν τόσο δίπλα στον ορφισμό, ο Ηράκλειτος αναφέρεται ονομάζοντάς τον «αρχηγό απατεώνων». Ο Πλάτων επίσης, μιλάει για τους ορφικούς ιερείς εντελώς απαξιωτικά, και κοροϊδεύει όσους παίρνουν στα σοβαρά τα κείμενα που αποδίδονται στον Ορφέα.




Αγοραίος

Αγοραίος
ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΕΜΠΛΟΚΕΣ Το ζήτημα δεν είναι τι ο ιδρυτής μιας θρησκείας δίδαξε, το ζήτημα είναι τι κατανοεί και τι χτίζει μέσα σε αυτή την κατανόηση...

Rainer Maria Rilke, Σονέτα στον Ορφέα
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από τη συλλογή Sonette an Orpheus. ErsterTeil, στο Ποιήματα, μετάφραση Άρη Δικταίου. Έκδ. Σ.Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1999 III Ένας θεός το μπορεί. Πώς, όμως, πες μου,...


Rainer Maria Rilke: Ορφεύς. Ευριδίκη. Ερμής.
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον
Rainer Maria Rilke: Ορφεύς. Ευριδίκη. Ερμής.

Από τη συλλογή Neue Gedichte, στο Ποιήματα, μετάφραση Άρη Δικταίου. Έκδ. Σ.Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1999 Αυτό ήταν των ψυχών το εξαίσιο μεταλλείο. Καθώς το σιωπηλό μετάλλευμα...


E.R. Dodds: Οι Έλληνες σαμάνες
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από: «Οι Έλληνες και το παράλογο», μτφρ Γιώργη Γιατρομανωλάκη, εκδόσεις Ινστιτούτο του Βιβλίου-Α.Καρδαμίτσα, Αθήνα 1996, β΄έκδ. Οι υποσημειώσεις, πλην δύο, στο βιβλίο. […] Mια υποθετική...


Οβίδιος: Ορφέας στον Άδη
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από: Μεταμορφώσεις, Εισαγωγὴ – μετάφραση –σημειώσεις Τάσος Νικολόπουλος εκδ. Στιγμή, Αθήνα 2004. ΚΑI ΑΠΟ ΚΕΙ μὲ φορεσιὰ κροκάτη τὸν ἄπειρο διασχίζει αἰθέρα καὶ στῶν Κικόνων...


Maurice Blanchot: Τὸ βλέμμα τοῦ Ὀρφέα
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Ἀπὸ τὸ βιβλίο Ὁ χῶρος τῆς λογοτεχνίας, Ἑξάντας, β’ἔκδ., Ἀθήνα 1994 Μετάφραση: Δημήτρης Δημητριάδης Ὅταν ὁ Ὀρφέας κατεβαίνει πρὸς τὴν Εὐρυδίκη, ἡ τέχνη εἶναι ἡ...


Παυσανίας: Ορφέας στον Άδη
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από το Φωκικά, εισαγωγή-μτφρ-σχόλ Νικόλαος Παπαχατζής, έκδ. Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα χ.χ. Από την παρουσίαση του ζωγραφικού έργου του Πολύγνωτου Νέκυια στους Δελφούς. Ἂν κανεὶς στρέψει ξανὰ...


Πλάτων: Ορφικοί
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από την Πολιτεία, μτφρ Ν.Μ.Σκουτερόπουλος, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2002 […] Καὶ τὸ πιὸ καταπληκτικὸ μέσα σὲ ὅλα αὐτὰ εἶναι τὰ λόγια ποὺ ἀκούει κανεὶς γιὰ...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.