Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αφιερώματα | Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον - 25 Απριλίου 2012 13:20 μμ

Παν. Δρακόπουλος: Ο Ορφέας στους κύκλους της Δυτικής φαντασίας



Έτσι λοιπόν, η επιστημονική έρευνα έχει δείξει ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για ορφική θρησκεία των αρχαίων Ελλήνων. Εάν υπήρχε πράγματι μια τέτοια θρησκεία, θα έπρεπε να έχουμε σαφείς ιστορικές, αρχαιολογικές και φιλολογικές μαρτυρίες της ύπαρξής της. Αλλά η απουσία τεκμηρίων φανερώνει ότι η ορφική θρησκεία είναι ένα φάντασμα που κατασκευάστηκε στο συγκρητιστικό περιβάλλον της ελληνιστικής περιόδου.

Τα λεγόμενα ορφικά ποιήματα, άλλωστε, δεν ήταν έργο ενός ποιητή. Και πάντως, οι Ορφικοί ύμνοι, όπως και τα Αργοναυτικά, γράφτηκαν στους ελληνιστικούς χρόνους. Η λεγόμενη «ορφική θεογονία», έχει θεωρηθεί ὡς έργο του 6ου αι. π.Χ., αλλά με αλλοιώσεις και προσθήκες μεταγενέστερες, ή ακόμη και ως έργο που συντέθηκε κι αυτό στην ελληνιστική περίοδο. Δεν ήταν άλλωστε μία και μόνον η ορφική θεογονία: σώζονται αποσπάσματα από σειρά θεογονιών που παλαιότερα νόμιζαν ότι ήταν μία, η ορφική. Με δυό λόγια, η έρευνα απέδειξε ότι πολλά από τα ποιήματα που χαρα-κτηρίζονται «ορφικά» δεν έχουν συνάφεια μεταξύ τους. Όπως αποδείχθηκε, «ορφικά» ονομάζονταν ποιήματα που διάφοροι συγγραφείς απέδιδαν αυθαίρετα στον Ορφέα ή τα χαρα-κτήριζαν οι ίδιοι ορφικά. Επειδή όμως, αυτή η αυθαίρετη από-δοση υπήρξε τρέχουσα τάση, μια μόδα των λογίων στην ελ-ληνιστική περίοδο, ελέχθη ότι «η ιστορία του ορφισμού είναι η ιστορία μιας μόδας», κι ότι ο «ορφισμός είναι η μόδα να ανα-γνωρίζεις τον Ορφέα ως αυθεντία». Δεν είναι παράξενο που και σήμερα, εποχή που τσαλαβουτάει στον συγκρητισμό και στον ψευδεπίγραφο «εσωτερισμό», ο Ορφέας είναι και πάλι ο ήρωας, αν όχι θρησκευτικός ηγέτης, της παραμεταφυσικής γραμματείας.

Θέλοντας να καταλάβουμε τον Ορφέα, ορισμένοι θρησκειολόγοι συνιστούν να ανατρέξουμε πίσω από την εποχή της ελληνικής πρωτοϊστορίας, να τον δούμε ως ένα σαμάνα γητευτή από τη Θράκη ή και πιο βόρεια ακόμη. Αυτό φαίνεται από αρκετά στοιχεία το πιθανώτερο- το είδος του κειμένου αυτού δεν μου επιτρέπει να αναφερθώ διεξοδικά στο θέμα. Ωστόσο, αναμφισβήτητο είναι το γεγονός ότι ο Ορφέας παίζει τη λύρα του σε όλους τους αιώνες, μέχρι σήμερα. Οι Λατίνοι συγγραφείς έγραψαν για την κάθοδό του στον Άδη για να επαναφέρει στη ζωή την αγαπημένη του Ευριδίκη, καθώς και για το θάνατό του από μαινάδες. Η κάθοδος στον Άδη όχι τόσο, αλλά ο έρως Ορφέα-Ευριδίκης έγινε πρότυπο και στάθηκε κυρίαρχος συμβολισμός στη ζωγραφική, ακόμη και στη γλυπτική. Στη λογοτεχνία δεν έπαψε ποτέ να τραγουδιέται, ακόμη και στους μεσαιωνικούς χρόνους. Ο Ορφέας έγινε κυρίαρχο ζώδιο στη σφαίρα της Αναγεννησιακής τέχνης και σκέψης. Και από τότε,παραμένει θέμα στις τέχνες: εικαστικά, όπερα, συμφωνικά έργα, μπαλέτο, θέατρο, κινηματογράφος.

Και θ’ απομένει πάντοτε για μας, βαθύς ο συμβολισμός: τον Ορφέα τον θανάτωσαν, τον διαμέλισαν, αλλά δεν μπόρεσαν ποτέ να καταστρέψουν το ποιητικό του πρόσωπο, ούτε να του σπάσουν τη λύρα. Αυτός είναι ο ποιητής εντός μας, αυτή είναι η μουσική η κρυμένη καρδιά μας.






Rainer Maria Rilke, Σονέτα στον Ορφέα
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από τη συλλογή Sonette an Orpheus. ErsterTeil, στο Ποιήματα, μετάφραση Άρη Δικταίου. Έκδ. Σ.Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1999 III Ένας θεός το μπορεί. Πώς, όμως, πες μου,...


Rainer Maria Rilke: Ορφεύς. Ευριδίκη. Ερμής.
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον
Rainer Maria Rilke: Ορφεύς. Ευριδίκη. Ερμής.

Από τη συλλογή Neue Gedichte, στο Ποιήματα, μετάφραση Άρη Δικταίου. Έκδ. Σ.Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1999 Αυτό ήταν των ψυχών το εξαίσιο μεταλλείο. Καθώς το σιωπηλό μετάλλευμα...


E.R. Dodds: Οι Έλληνες σαμάνες
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από: “Οι Έλληνες και το παράλογο”, μτφρ Γιώργη Γιατρομανωλάκη, εκδόσεις Ινστιτούτο του Βιβλίου-Α.Καρδαμίτσα, Αθήνα 1996, β΄έκδ. Οι υποσημειώσεις, πλην δύο, στο βιβλίο. […] Mια υποθετική...


Οβίδιος: Ορφέας στον Άδη
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από: Μεταμορφώσεις, Εισαγωγὴ – μετάφραση –σημειώσεις Τάσος Νικολόπουλος εκδ. Στιγμή, Αθήνα 2004. ΚΑI ΑΠΟ ΚΕΙ μὲ φορεσιὰ κροκάτη τὸν ἄπειρο διασχίζει αἰθέρα καὶ στῶν Κικόνων...


Maurice Blanchot: Τὸ βλέμμα τοῦ Ὀρφέα
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Ἀπὸ τὸ βιβλίο Ὁ χῶρος τῆς λογοτεχνίας, Ἑξάντας, β’ἔκδ., Ἀθήνα 1994 Μετάφραση: Δημήτρης Δημητριάδης Ὅταν ὁ Ὀρφέας κατεβαίνει πρὸς τὴν Εὐρυδίκη, ἡ τέχνη εἶναι ἡ...


Παυσανίας: Ορφέας στον Άδη
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από το Φωκικά, εισαγωγή-μτφρ-σχόλ Νικόλαος Παπαχατζής, έκδ. Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα χ.χ. Από την παρουσίαση του ζωγραφικού έργου του Πολύγνωτου Νέκυια στους Δελφούς. Ἂν κανεὶς στρέψει ξανὰ...


Πλάτων: Ορφικοί
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από την Πολιτεία, μτφρ Ν.Μ.Σκουτερόπουλος, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2002 […] Καὶ τὸ πιὸ καταπληκτικὸ μέσα σὲ ὅλα αὐτὰ εἶναι τὰ λόγια ποὺ ἀκούει κανεὶς γιὰ...