Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αφιερώματα | Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον - 26 Απριλίου 2012 16:12 μμ

Maurice Blanchot: Τὸ βλέμμα τοῦ Ὀρφέα



Πρόκειται γιὰ κίνηση ἀπέραντα ἄδηλη, τὴν ὁποία καταδικάζει ἡ μέρα ὡς ἀναιτιολόγητη τρέλα ἢ ὡς ἔκτιση τῆς ὕβρεως. Γιὰ τὴ μέρα, εἶναι ἤδη ὕβρις ἡ κάθοδος στὸν Ἅδη, ἡ κίνηση πρὸς τὸ μάταιο βάθος. Εἶναι ἀναπόφευκτο τὸ νὰ ἀντιπαρέρχεται ὁ Ὀρφέας τὸ νόμο ποὺ τοῦ ἀπαγορεύει, «νὰ στραφεῖ», ἐφόσον, ἀπὸ τὰ πρῶτα κιόλας βήματά του πρὸς τοὺς ἴσκιους, ἔχει παραβιάσει τὸ νόμο. Αὐτὴ ἡ παρατήρηση μᾶς κάνει νὰ διαισθανθοῦμε πώς, στὴν πραγματικότητα, ὁ Ὀρφέας δὲν ἔπαψε ποτὲ νὰ εἶναι στραμμένος πρὸς τὴν Εὐρυδίκη ἀφοῦ τὴν εἶδε ἀόρατη, ἀφοῦ τὴν ἄγγιξε ἀνέγγιχτη μέσα στὴν ἀπουσία της, ποὺ ἦταν παρουσία τῆς ἀπεριόριστης ἀπουσίας της. Ἐὰν δὲν τὴν εἶχε κοιτάξει, δὲν θὰ τὴν εἶχε ἑλκύσει• αὐτή, βέβαια, δὲν εἶναι ἐκεῖ παρούσα, ἐκεῖνος ὅμως μέσα σὲ τοῦτο τὸ βλέμμα εἶναι ἀπών, εἶναι νεκρὸς ὅσο κι ἐκείνη, ὄχι νεκρὸς μὲ τὸν ἤρεμο θάνατο ποὺ δίνει ὁ κόσμος καὶ ποὺ εἶναι ἀνάπαυση, σιωπὴ καὶ τέλος, ἀλλὰ μὲ τὸν ἄλλο θάνατο ποὺ δὲν ἔχει τέλος, ποὺ εἶναι δοκιμασία τῆς ἀπουσίας τέλους.

Κρίνοντας ἡ μέρα τὴν ἐνέργειά του, τοῦ προσάπτει ἀκόμη ὅτι συμπεριφέρθηκε μὲ ἀνυπομονησία. Στὴν περίπτωση αὐτὴ τὸ σφάλμα τοῦ Ὀρφέα φαίνεται πὼς ἔγκειται στὸν πόθο ὁ ὁποῖος τὸν ὁδηγεῖ στὸ νὰ κοιτάξει καὶ νὰ ἀποκτήσει τὴν Εὐρυδίκη, αὐτὸς ποὺ ἄλλη μοίρα δὲν ἔχει ἀπὸ τὸ νὰ τὴν τραγουδήσει. Εἶναι Ὀρφέας μόνο μέσα στὸ ἄσμα, δὲν μπορεῖ νὰ ἔχει σχέση μὲ τὴν Εὐρυδίκη παρὰ μόνο μέσα στὴν καρδιὰ τοῦ ὕμνου, ζωὴ καὶ ἀλήθεια δὲν ἔχει παρὰ ἀπὸ καὶ μετὰ τὸ ποίημα, καὶ ἡ Εὐρυδίκη δὲν ἀντιπροσωπεύει τίποτα περισσότερο ἀπ’ αὐτὴν τὴ μαγικὴ ἐξάρτηση ἡ ὁποία, ὅταν αὐτὸς εἶναι ἔξω ἀπὸ τὸ ἄσμα, τὸν μεταβάλλει σὲ ἴσκιο καὶ μόνο μέσα στὸ χῶρο τοῦ ὀρφικοῦ μέτρου τὸν κάνει ἐλεύθερο, ζωντανὸ καὶ κυρίαρχο. Ναί, αὐτὸ εἶναι ἀλήθεια, ὁ Ὀρφέας μόνο μὲ τὸ ἄσμα ἔχει ἐξουσία πάνω στὴν Εὐρυδίκη, ἀλλὰ καὶ μὲ τὸ ἄσμα ἔχει ἤδη χαθεῖ ἡ Εὐρυδίκη. Κι ὁ ἴδιος ὁ Ὀρφέας εἶναι ὁ διασκορπισμένος Ὀρφέας, ὁ «ἀπεριόριστα νεκρός» στὸν ὁποῖο πλέον τὸν ἔχει μεταβάλει ἡ δύναμη τοῦ ἄσματος. Χάνει τὴν Εὐρυδίκη ἐπειδὴ τὴν ποθεῖ πέρα ἀπὸ τὰ μετρημένα ὅρια τοῦ ἄσματος, καὶ μαζὶ χάνεται κι αὐτός. Ὁ πόθος ὅμως αὐτὸς καὶ ἡ χαμένη Εὐρυδίκη καὶ ὁ διασκορπισμένος Ὀρφέας εἶναι, ἀπαραίτητα στὸ ἄσμα, ὅπως εἶναι ἀπαραίτητη στὸ ἔργο ἡ δοκιμασία τῆς αἰώνιας ἀργίας.

Ὁ Ὀρφέας εἶναι ἔνοχος ἀνυπομονησίας. Τὸ σφάλμα του εἶναι ὅτι θέλησε νὰ ἐξαντλήσει τὸ ἀπεριόριστο, νὰ θέσει τέρμα στὸ ἀτέρμονο, νὰ μὴ διατηρήσει ἀτέρμονα τὴν ἴδια κίνηση τῆς πλάνης του. Ἡ ἀνυπομονησία εἶναι τὸ λάθος ὅποιου θέλει νὰ διαφύγει τὴν ἀπουσία χρόνου• ἡ ὑπομονὴ εἶναι ὁ δόλος ποὺ ἐπιδιώκει νὰ ἐπιβληθεῖ πάνω σὲ αὐτὴν τὴν ἀπουσία χρόνου, μετατρέποντάς την σ’ ἕναν ἄλλο χρόνο, σ’ ἕνα χρόνο ποὺ μετριέται ἀλλιῶς. Ἡ ἀληθινὴ ὑπομονὴ ὅμως δὲν ἀποκλείει τὴν ἀνυπομονησία• ἡ ἀληθινὴ ὑπομονὴ εἶναι ἐνδόμυχη περιοχὴ τῆς ἀνυπομονησίας, εἶναι ἡ ἀνυπομονησία ποὺ ὑποφέρεται καὶ ὑπομένεται ἀτέλειωτα. Κατὰ συνέπεια, ἡ ἀνυπομονησία τοῦ Ὀρφέα εἶναι καὶ μιὰ σωστὴ κίνηση, διότι μέσα σὲ αὐτὴν ἀρχίζει ἐκεῖνο ποὺ θὰ γίνει τὸ ἴδιο του τὸ πάθος, ἡ ἀνώτατη ὑπομονή του, ἡ ἀπεριόριστη ἐνδιάτριψή του μέσα στὸ θάνατο.

Ἡ ἔμπνευση

Ὁ κόσμος μπορεῖ νὰ κρίνει τὸν Ὀρφέα, τὸ ἔργο ὅμως δὲν τὸν κρίνει, δὲν φωτίζει τὰ λάθη του. Τὸ ἔργο δὲν λέει τίποτα. Κι ὅλα γίνονται λὲς καὶ ὁ Ὀρφέας, μὲ τὸ νὰ δείξει ἀνυπακοὴ στὸ νόμο καὶ νὰ κοιτάξει τὴν Εὐρυδίκη, ἄλλο δὲν ἔκανε ἀπὸ τὸ νὰ ὑπακούσει στὴ βαθιὰ ἀπαίτηση τοῦ ἒργου• λὲς καὶ μὲ αὐτὴν τὴν ἐμπνευσμένη κίνηση καταμάγεψε στὸν Ἅδη τὸν σκοτεινὸ Ἴσκιο καὶ τὸν ἔσυρε, παρὰ τὴ θέλησή του, πρὸς τὴ μεγάλη μέρα τοῦ ἔργου.

Τὸ νὰ κοιτάξω τὴν Εὐρυδίκη μὲ τὴν ἀπερισκεψία καὶ τὴν ἀνυπομονησία τοῦ πόθου ποὺ ξεχνᾶ τὸ νόμο, χωρὶς νὰ νοιάζομαι γιὰ τὸ ἄσμα: αὐτὸ ἀκριβῶς εἶναι ἡ ἔμπνευση. Ἑπομένως, ἡ ἔμπνευση θὰ μποροῦσε νὰ μετατρέψει τὴν ὀμορφιὰ τῆς νύχτας σὲ μή-πραγματικότητα τοῦ κενοῦ; Θὰ μποροῦσε νὰ κάνει τὴν Εὐρυδίκη ἕναν ἴσκιο καὶ τὸν Ὀρφέα ἀπεριόριστα νεκρό; Θὰ μποροῦσε ἡ ἔμπνευση νὰ εἶναι ἐκείνη ἡ ἄδηλη στιγμὴ ὅπου ἡ οὐσία τῆς νύχτας γίνεται τὸ μή-οὐσιῶδες, καὶ τὰ ὑποδεκτικὰ μύχια τῆς πρώτης νύχτας, ἡ ἀπατηλὴ παγίδα τῆς ἄλλης νύχτας; Ναί, θὰ μποροῦσε. Ἀπὸ τὴν ἔμπνευση δὲν προαισθανόμαστε παρὰ μόνο τὴν ἀποτυχία της καὶ δὲν ἀναγνωρίζουμε παρὰ μόνο τὴν παραστρατημένη βία της. Ἐὰν ὅμως ἡ ἔμπνευση μιλᾶ γιὰ τὴν ἀποτυχία τοῦ Ὀρφέα καὶ γιὰ τὴ δυὸ φορὲς χαμένη Εὐρυδίκη, ἐὰν ἐκφράζει τὴν ἀσημαντότητα καὶ τὸ κενὸ τῆς νύχτας, πρὸς αὐτὴν τὴν ἀποτυχία καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν ἀσημαντότητα ἡ ἔμπνευση στρέφει καὶ ἐξωθεῖ τὸν Ὀρφέα μὲ μιὰ κίνηση ἀκατανίκητη, λὲς κι αὐτὸ ποὺ ὀνομάζουμε ἀσήμαντο, μή-οὐσιῶδες καὶ πλάνη, μποροῦσε, γι’ αὐτὸν ποὺ ἀποδέχεται τὸν κίνδυνο καὶ τοῦ παραδίδεται ἀνενδοίαστα, νὰ ἀποκαλυφθεῖ πηγὴ κάθε αὐθεντικότητας.






Rainer Maria Rilke, Σονέτα στον Ορφέα
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από τη συλλογή Sonette an Orpheus. ErsterTeil, στο Ποιήματα, μετάφραση Άρη Δικταίου. Έκδ. Σ.Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1999 III Ένας θεός το μπορεί. Πώς, όμως, πες μου,...


Rainer Maria Rilke: Ορφεύς. Ευριδίκη. Ερμής.
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον
Rainer Maria Rilke: Ορφεύς. Ευριδίκη. Ερμής.

Από τη συλλογή Neue Gedichte, στο Ποιήματα, μετάφραση Άρη Δικταίου. Έκδ. Σ.Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1999 Αυτό ήταν των ψυχών το εξαίσιο μεταλλείο. Καθώς το σιωπηλό μετάλλευμα...


E.R. Dodds: Οι Έλληνες σαμάνες
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από: «Οι Έλληνες και το παράλογο», μτφρ Γιώργη Γιατρομανωλάκη, εκδόσεις Ινστιτούτο του Βιβλίου-Α.Καρδαμίτσα, Αθήνα 1996, β΄έκδ. Οι υποσημειώσεις, πλην δύο, στο βιβλίο. […] Mια υποθετική...


Οβίδιος: Ορφέας στον Άδη
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από: Μεταμορφώσεις, Εισαγωγὴ – μετάφραση –σημειώσεις Τάσος Νικολόπουλος εκδ. Στιγμή, Αθήνα 2004. ΚΑI ΑΠΟ ΚΕΙ μὲ φορεσιὰ κροκάτη τὸν ἄπειρο διασχίζει αἰθέρα καὶ στῶν Κικόνων...


Maurice Blanchot: Τὸ βλέμμα τοῦ Ὀρφέα
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Ἀπὸ τὸ βιβλίο Ὁ χῶρος τῆς λογοτεχνίας, Ἑξάντας, β’ἔκδ., Ἀθήνα 1994 Μετάφραση: Δημήτρης Δημητριάδης Ὅταν ὁ Ὀρφέας κατεβαίνει πρὸς τὴν Εὐρυδίκη, ἡ τέχνη εἶναι ἡ...


Παυσανίας: Ορφέας στον Άδη
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από το Φωκικά, εισαγωγή-μτφρ-σχόλ Νικόλαος Παπαχατζής, έκδ. Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα χ.χ. Από την παρουσίαση του ζωγραφικού έργου του Πολύγνωτου Νέκυια στους Δελφούς. Ἂν κανεὶς στρέψει ξανὰ...


Πλάτων: Ορφικοί
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από την Πολιτεία, μτφρ Ν.Μ.Σκουτερόπουλος, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2002 […] Καὶ τὸ πιὸ καταπληκτικὸ μέσα σὲ ὅλα αὐτὰ εἶναι τὰ λόγια ποὺ ἀκούει κανεὶς γιὰ...