Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αφιερώματα | Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον - 26 Απριλίου 2012 16:12 μμ

Maurice Blanchot: Τὸ βλέμμα τοῦ Ὀρφέα



Τὸ ἐμπνευσμένο καὶ ἐμβρόντητο βλέμμα καταδικάζει τὸν Ὀρφέα στὸ νὰ χάσει τὰ πάντα, κι ὄχι μόνο τὸν ἑαυτό του, ὄχι μόνο τὴ σοβαρότητα τῆς μέρας, ἀλλὰ καὶ τὴν οὐσία τῆς νύχτας. Εἶναι βέβαιο αὐτό, δὲν ἐπιδέχεται ἐξαιρέσεις. Ἡ ἔμπνευση λέει γιὰ τὸν ὄλεθρο τοῦ Ὀρφέα, γιὰ τὸν βέβαιο ἐξολοθρεμό του, καὶ ὡς ἀντίβαρο δὲν ὑπόσχεται τὴν ἐπιτυχία τοῦ ἔργου, ὅπως καὶ μὲ τὸ ἔργο δὲν βεβαιώνει τὸν ἰδανικὸ θρίαμβο τοῦ Ὀρφέα μήτε τὴν ἐπιβίωση τῆς Εὐρυδίκης. Μὲ τὴν ἔμπνευση τίθεται σὲ κίνδυνο τὸ ἔργο, ὅπως ἀπειλεῖται ἐξίσου καὶ ὁ Ὀρφέας. Τὴ στιγμὴ αὐτὴ τὸ ἔργο ἀγγίζει τὸ σημεῖο τῆς ὑπέρτατης ἀβεβαιότητάς του, γι’ αὐτὸν τὸ λόγο εἶναι τόσο συχνὴ καὶ τόσο σταθερὴ ἡ ἀντίστασή του σὲ αὐτὸ ποὺ τὸ ἐμπνέει, γι’ αὐτὸν τὸ λόγο παίρνει τὰ μέτρα του λέγοντας στὸν Ὀρφέα: Δὲν θὰ μὲ κρατήσεις παρὰ μόνο ἐὰν τὴ κοιτάξεις. Αὐτὴ ὅμως ἡ ἀπαγορευμένη κίνηση εἶναι ἀκριβῶς αὐτὸ ποὺ πρέπει νὰ ἐκπληρώσει ὁ Ὀρφέας προκειμένου νὰ φέρει τὸ ἔργο πέραν ἐκείνου ποὺ τοῦ δημιουργεῖ ἀσφάλεια, κ αὐτὸ δὲν μπορεῖ νὰ τὸ ἐκπληρώσει παρὰ μόνο ἐὰν ξεχάσει τὸ ἔργο, μαθητεύοντας στὴν ἄσκηση ἑνὸς πόθου ποὺ τοῦ ἔρχετα ἀπὸ τὴ νύχτα, ποὺ εἶναι συνδεδεμένος μὲ τὴ νύχτα ὡσὰν νὰ εἶναι αὐτὴ ἡ ἀρχέγονη προέλευσή του. Σὲ αὐτὸ τὸ βλέμμα τὸ ἔργο βρίσκει τὸ χαμό του. Εἶναι ἡ μοναδικὴ στιγμὴ ὅπου τὸ ἔργο χάνεται ἀπόλυτα, ὅπου κάτι περισσότερο σημαντικὸ ἀπὸ τὸ ἔργο, κάτι μικρότερης σημασίας ἀπὸ τὸ ἔργο, ἐξαγγέλλεται καὶ ἐπιβάλλεται. Γιὰ τὸν Ὀρφέα, τὸ ἔργο εἶναι τὰ πάντα ἐκτὸς ἀπὸ αὐτὸ τὸ ποθητὸ βλέμμα ὅπου τὸ ἔργο χάνε-ται, ἔτσι ὥστε μόνο μὲ αὐτὸ τὸ βλέμμα μπορεῖ ἐπίσης τὸ ἔργο νὰ ὑπερβεῖ τὸν ἑαυτό του, νὰ ἑνωθεῖ μὲ τὴν ἀρχέγονη προέλευσή του καὶ νὰ καθιερωθεῖ μὲ τὴν ἀδυνατότητα.

Τὸ βλέμμα τοῦ Ὀρφέα εἶναι ἡ ὕστατη προσφορὰ τοῦ Ὀρφέα στὸ ἔργο, μιὰ προσφορὰ ὅπου ὁ Ὀρφέας ἀρνεῖται τὸ ἔργο, ὅπου τὸ θυσιάζει μὲ τὸ νὰ φέρεται ἀπὸ τὴν ὑπέρογκη κίνηση τοῦ πόθου πρὸς τὴν ἀρχέγονη προέλευση τοῦ ἔργου.

Τότε τὰ πάντα γιὰ τὸν Ὀρφέα καταποντίζονται μέσα στὴν ἀβεβαιότητα τῆς ἀποτυχίας ὅπου, ὡς ἀντίβαρο, μένει μόνο ἡ ἀβεβαιότητα τοῦ ἔργου, διότι: ὑπάρχει ποτὲ τὸ ἔργο; Μπροστὰ στὸ πιὸ ἀναμφισβήτητο ἀριστούργημα, ποὺ σφύζει ἀπὸ τὴν ἐκρηκτικότητα καὶ τὴν ἀπόφαση τῆς ἀρχῆς, τυχαίνει νὰ βρισκόμαστε ἐνώπιον καὶ αὐτοῦ ποὺ ἐξαλείφεται, ἐνώπιον δηλαδὴ ἑνὸς ἔργου ποὺ ξαφνικὰ γίνεται καὶ πάλι ἀόρατο, δὲν βρίσκεται πιὰ ἐκεῖ, ποτὲ δὲν βρισκόταν ἐκεῖ. Αὐτὴ ἡ αἰφνίδια ἔκλειψη εἶναι ἡ μακρινὴ ἀνάμνηση τοῦ βλέμματος τοῦ Ὀρφέα, εἶναι ἡ νοσταλγικὴ ἐπιστροφὴ στὴν ἀβεβαιότητα τῆς ἀρχέγονης προέλευσης.

Ἡ προσφορὰ καὶ ἡ θυσία

Παρόμοια στιγμὴ τί ἐξαγγέλλει γιὰ τὴν ἔμπνευση; Ἐὰν ἔπρεπε νὰ ἐπιμείνουμε σὲ αὐτὴν τὴν ἐρώτηση, ἡ ἀπάντηση ποὺ θὰ δίναμε θὰ ἦταν πὼς ἡ στιγμὴ αὐτὴ συνδέει τὴν ἔμπνευση μὲ τὸν πόθο.

Εἰσάγει στὴ μέριμνα γιὰ τὸ ἔργο τὴν κίνηση τῆς ἀμεριμνησίας στὴν ὁποία θυσιάζεται τὸ ἔργο: παραβιάζεται ὁ ὑπέρτατος νόμος τοῦ ἔργου καί, γιὰ χάρη τῆς Εὐρυδίκης, γιὰ χάρη τοῦ ἴσκιου, τὸ ἔργο προδίδεται. Ἡ ἀμεριμνησία εἶναι ἡ κίνηση τῆς θυσίας, μιᾶς θυσίας ποὺ δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ εἶναι ἀμέριμνη καὶ ἀνάλαφρη, ποὺ εἶναι ἴσως λάθος, ποὺ ἐκτίεται αὐτομάτως ὡς λάθος ἀλλὰ ποὺ ἔχει οὐσία της τὴν ἐλαφρότητα, τὴν ἀμεριμνησία καὶ τὴν ἀθωότητα: θυσία ποὺ γίνεται χωρὶς ἱερουργία, ὅπου τὸ ἴδιο τὸ ἱερό, ἡ νύχτα μὲ τὰ ἀπροσπέλαστα βάθη της, ἔχει παραδοθεῖ, μὲ τὸ ἀμέριμνο βλέμμα ποὺ δὲν εἶναι κὰν ἱερόσυλο καὶ ποὺ δὲν ἔχει καθόλου μήτε τὴ βαρύτητα μήτε τὴ σοβαρότητα μιᾶς βέβηλης πράξης, στὸ μή-οὐσιῶδες, τὸ ὁποῖο δὲν εἶναι τὸ βέβηλο ἀλλὰ βρίσκεται ἐντεῦθεν ὅλων αὐτῶν τῶν κατηγοριῶν.

Ἡ οὐσιαστικὴ νύχτα ποὺ ἀκολουθεῖ τὸν Ὀρφέα —πρὶν ἀπὸ τὸ ἀμέριμνο βλέμμα—, ἡ ἱερὴ νύχτα τὴν ὁποία κρατᾶ μέσα στὴ γοητεία τοῦ ἄσματος καὶ ἡ ὁποία μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο συγκρατεῖται μέσα στὰ ὅρια καὶ στὸν μετρημένο χῶρο τοῦ ἄσματος, αὐτὴ ἡ νύχτα εἶναι ἀσφαλῶς πιὸ πλούσια καὶ πιὸ σεπτὴ ἀπὸ τὴν κενὴ μηδαμινότητα ποὺ γίνεται ἡ νύχτα μετὰ τὸ βλέμμα. Ἡ ἱερὴ νύχτα περικλείει τὴν Εὐρυδίκη, περικλείει μέσα στὸ ἄσμα αὐτὸ ποὺ ὑπερβαίνει τὸ ἄσμα. Εἶναι ὅμως κι αὐτὴ κλεισμένη διότι εἶναι δέσμια, εἶναι ἡ ἀκόλουθος, ἡ ἱερότητα ποὺ δαμάστηκε μὲ τὴ δύναμη τῶν τελετουργιῶν, ἡ λέξη ἐκείνη ποὺ σημαίνει τάξη καὶ εὐθύτητα, τὸ δίκαιο, τὴν ὁδὸ τοῦ Ταὸ καὶ τὸν ἄξονα τοῦ Δάρμα. Τὸ βλέμμα τοῦ Ὀρφέα ἀποδεσμεύει τὴν ἱερὴ νύχτα, καταλύει τὰ ὅρια καὶ συντρίβει τὸ νόμο ὁ ὁποῖος περιεῖχε καὶ κατεῖχε τὴν οὐσία. Ἔτσι, τὸ βλέμμα τοῦ Ὀρφέα εἶναι ἡ ἔσχατη στιγμὴ τῆς ἐλευθερίας, μιὰ στιγμὴ ὅπου αὐτὸς ἐλευθερώνεται ἀπὸ τὸν ἑαυτό του καί, τὸ σπουδαιότερο, ἐλευθερώνει τὸ ἔργο ἀπὸ τὴ μέριμνα τοῦ ἔργου, ἐλευθερώνει τὸ ἱερὸ ποὺ ἐμπεριέχεται στὸ ἔργο καὶ δίνει τὸ ἱερὸ πίσω στὸν ἑαυτό του, τὸ δίνει στὴν ἐλευθερία τῆς οὐσίας του, στὴν οὐσία του ποὺ εἶναι ἐλευθερία (γι’ αὐτὸ καὶ ἡ ἔμπνευση εἶναι ἡ κατεξοχὴν προσφορά). Ὅλα, λοιπόν, παίζονται στὴν ἀπόφαση τοῦ βλέμματος. Σὲ αὐτὴν τὴν ἀπόφαση, ἡ ἀρχέγονη προέλευση προσεγγίζεται μὲ τὴ δύναμη τοῦ βλέμματος, ποὺ ἀποδεσμεύει τὴν οὐσία τῆς νύχτας, ἀναιρεῖ τὴ μέριμνα καὶ διακόπτει τὸ ἀδιάκοπο ἀνακαλύπτοντάς το: εἶναι μιὰ στιγμὴ τοῦ πόθου, τῆς ἀμεριμνησίας καὶ τῆς αὐτεξουσιότητας.






Rainer Maria Rilke, Σονέτα στον Ορφέα
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από τη συλλογή Sonette an Orpheus. ErsterTeil, στο Ποιήματα, μετάφραση Άρη Δικταίου. Έκδ. Σ.Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1999 III Ένας θεός το μπορεί. Πώς, όμως, πες μου,...


Rainer Maria Rilke: Ορφεύς. Ευριδίκη. Ερμής.
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον
Rainer Maria Rilke: Ορφεύς. Ευριδίκη. Ερμής.

Από τη συλλογή Neue Gedichte, στο Ποιήματα, μετάφραση Άρη Δικταίου. Έκδ. Σ.Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1999 Αυτό ήταν των ψυχών το εξαίσιο μεταλλείο. Καθώς το σιωπηλό μετάλλευμα...


E.R. Dodds: Οι Έλληνες σαμάνες
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από: “Οι Έλληνες και το παράλογο”, μτφρ Γιώργη Γιατρομανωλάκη, εκδόσεις Ινστιτούτο του Βιβλίου-Α.Καρδαμίτσα, Αθήνα 1996, β΄έκδ. Οι υποσημειώσεις, πλην δύο, στο βιβλίο. […] Mια υποθετική...


Οβίδιος: Ορφέας στον Άδη
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από: Μεταμορφώσεις, Εισαγωγὴ – μετάφραση –σημειώσεις Τάσος Νικολόπουλος εκδ. Στιγμή, Αθήνα 2004. ΚΑI ΑΠΟ ΚΕΙ μὲ φορεσιὰ κροκάτη τὸν ἄπειρο διασχίζει αἰθέρα καὶ στῶν Κικόνων...


Maurice Blanchot: Τὸ βλέμμα τοῦ Ὀρφέα
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Ἀπὸ τὸ βιβλίο Ὁ χῶρος τῆς λογοτεχνίας, Ἑξάντας, β’ἔκδ., Ἀθήνα 1994 Μετάφραση: Δημήτρης Δημητριάδης Ὅταν ὁ Ὀρφέας κατεβαίνει πρὸς τὴν Εὐρυδίκη, ἡ τέχνη εἶναι ἡ...


Παυσανίας: Ορφέας στον Άδη
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από το Φωκικά, εισαγωγή-μτφρ-σχόλ Νικόλαος Παπαχατζής, έκδ. Ι.Ζαχαρόπουλος, Αθήνα χ.χ. Από την παρουσίαση του ζωγραφικού έργου του Πολύγνωτου Νέκυια στους Δελφούς. Ἂν κανεὶς στρέψει ξανὰ...


Πλάτων: Ορφικοί
Κατηγορία: Ορφέας, Έρωτος Πρόσωπον

Από την Πολιτεία, μτφρ Ν.Μ.Σκουτερόπουλος, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2002 […] Καὶ τὸ πιὸ καταπληκτικὸ μέσα σὲ ὅλα αὐτὰ εἶναι τὰ λόγια ποὺ ἀκούει κανεὶς γιὰ...