Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Roger Scruton: Ο Μπέκετ διδάσκαλος της συμπόνιας


ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 110, Μάρτιος 1986.  Minimal Beckett, Encounter March 1983.  Μετάφραση Ζηνοβία Δρακοπούλου.

ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ να σκεφθώ χωρίς το σκέπτεσθαι να αναφέρεται σε κάτι, ή να αισθανθώ χωρίς το αισθάνεσθαι να αναφέρεται σε κάτι. Υπάρχω δε ως υποκείμενο μόνο στο βαθμό που σκέπτομαι και αισθάνομαι. Το υποκείμενο φαίνεται να εξαρτάται αποφασιστικά από το αντικείμενο επί του οποίου εστιάζεται η προσοχή του. Τι είναι όμως αυτό το αντικείμενο; Υπάρχει στις σκέψεις μου• οι σκέψεις μου όμως δεν μου δίνουν κανένα στοιχείο που να με κάνει να πιστέψω ότι κάτι υπάρχει εξω απ’ αυτές. Ως εκ τούτου, το αντικείμενο υπάρχει διότι το υποκείμενο το σκέπτεται. Υποκείμενο και αντικείμενο υπάρχουν σε αβέβαιη αλληλεξάρτηση συνδεόμενα με τη μυστηριώδη σχέση του «περί». Αλλά τι είναι λοιπόν το υποκείμενο; Τίποτα δεν μπορεί να λεχθεί γύρω απ’ αυτό, και κάθε απόπειρα να το εγκλείσουμε σε λέξεις, οδηγεί σε εξουθένωση. Μπορείς να καταρτίσεις πίνακα των παρατηρουμένων αντικειμένων, αλλά ποτέ δεν θα φθάσεις στο υποκείμενο που τα παρατηρεί. Τότε τι είναι αυτά που καταχωρίζεις στον πίνακα; Στην πραγματικότητα, όχι τ’ αντικείμενα αλλά μόνο οι εντυπώσεις από αυτά. Οι εντυπώσεις ανήκουν στο υποκείμενο• το αντικείμενο παραμένει απερίγραπτο και απροσδιόριστο. Το υποκείμενο και το αντικείμενο διαφεύγουν σταθερά τη σύλληψη του ενός από το άλλο, αυτό δε το «περί» φαίνεται να σημαίνει τις πιο στενές δυνατές σχέσεις, και επίσης την απόλυτη απουσία κάθε δυνατής σχέσης — συνεπώς, δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια αντίφαση.

Ο γρίφος αυτός υπήρξε το κέντρισμα για μια μεγάλη φιλοσοφική φιλοδοξία. Χορήγησε το κίνητρο όλου του γερμανικού ιδεαλισμού, υπαγορεύοντας πότε το «υπερβατικό υποκείμενο» στον Καντ, πότε το «καθολικό εγώ» στον Φίχτε, πότε τη «βούληση και την παράσταση» στα όποια ο Σοπενχάουερ κατένειμε τον κόσμο. Υποκείμενο και αντικείμενο πλησιάζουν το ένα τ’ άλλο στα έργα των φιλοσόφων του 19ου αιώνα. Συναντώνται στενά: στη Φαινομενολογία του Χέγκελ το ένα είναι, με λίγα λόγια, αφέντης και το άλλο δούλος. Ωστόσο, κατά κανόνα κρατούν την απόστασή τους, και συνεχίζουν να περιστρέφονται το ένα γύρω από τ’ άλλο στα έργα των Χούσσερλ και Χάιντεγγερ. Στον Σαρτρ κάνουν μιαν άλλη προσπάθεια να ζήσουν μαζί και καταλήγουν, σαν αταίριαστο γηραιό ζευγάρι, να καταγγέλουν σκυθρωπά και πληκτικά την αυτοαναιρούμενη φύση των σχέσεών τους.

ο Σάμουελ Μπέκετ

Ο Νίτσε χαρακτήρισε αυτόν τον παλιό γρίφο σαν ένα πλέγμα ψευδών και αυταπάτης, υφασμένο από την «καταστροφική αράχνη», τον Καντ. Αλλά ο Νίτσε είπε επίσης ότι η ανθρώπινη ικανοποίηση βρίσκεται στην αποκάλυψη της αυταπάτης που ενδυναμώνει τη βούληση για δύναμη. Μια αυταπάτη πάνω στην οποία τόσες πολλές γενεές οικοδόμησαν την κοινή, κονφορμιστική, αναυθεντική ύπαρξή τους, δεν θάπρεπε ν’ αγνοηθεί τόσο περιφρονητικά. Και εκτός αυτού, ποιος περιφρονεί αν όχι το υποκείμενο; Και τι περιφρονείται αν όχι το αντικείμενο; Ακόμη και ο Νίτσε είναι καταδικασμένος να σκέπτεται «περί» αυτού που καταδικάζει.

Όταν ένας συγγραφέας αδιαφορεί για τον κοινωνικό περίγυρο, σχεδόν πάντοτε, θέλει να αναρριχηθεί στο ουράνιο τόξο του «περί» και να συρθεί ως τις ακατάλυπτες ακρότητες του. Αν στραφεί προς το αντικείμενο, τότε, όπως ο Κάφκα, χάνεται στις καταπιεστικές ανακρίσεις ενός παληανθρώπου ή ενός χωρομέτρη, νικημένος από την άπειρη αδιαφορία και την ανεξιχνίαστη συγκεκριμενικότητα «άλλων» πραγμάτων. Κάπου εκεί βρίσκεται η αγωνία και η ενδεχόμενη τρέλα. Αν, αφ’ ετέρου, ο συγγραφέας στρέψει το βλέμμα του προς το υποκείμενο, τότε χάνεται στο τίποτα, ή μάλλον (για να δικαιωθεί μεταφυσικά) στο Μηδέν. Βρίσκεται στη θέση κάποιου που αποπειράται να παρατηρήσει το ίδιο του το βλέμμα. Κάπου εκεί, βρίσκεται η σιωπή, αλλά επίσης, όπως μας δείχνει ο Σάμουελ Μπέκετ —και αυτό είναι το μεγαλύτερο επίτευγμά του— ένα είδος συμπόνοιας.

Το να φθάσει κανείς στο τέλος του μονοπατιού αυτού δεν είναι απλώς δύσκολο• είναι απολύτως αδύνατο. Το καθαρό υποκείμενο όμως μπορεί να προσεγγισθεί βαθμιαία, χάρις στο καλλιτεχνικό ισοδύναμο της εγελιανής «εργασίας του αρνητικού».

Είναι αναγκαίο να περικοπούν όλες οι σχέσεις, και αυτή η ίδια η γλώσσα των σχέσεων, έτσι ώστε ν’ αφήσουμε το «Εγώ» μόνο του στο κέντρο, ή στην περιφέρεια της σκηνής. Ή μάλλον, όχι το «Εγώ», αλλά (για να δανεισθώ έναν από τους τίτλους του Μπέκετ) το Όχι Έγώ.




Αγοραίος

Αγοραίος
ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΕΜΠΛΟΚΕΣ Το ζήτημα δεν είναι τι ο ιδρυτής μιας θρησκείας δίδαξε, το ζήτημα είναι τι κατανοεί και τι χτίζει μέσα σε αυτή την κατανόηση...

Γιώργος Γαλάβαρης: H Εικόνα Σημάδι της Γέννησης του Θεού στις «Προσευχές» του Ρίλκε
Κατηγορία: Έτος 11, 1986, τεύχη 108-118 / Φιλοσοφία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 108, Ιανουάριος 1986 Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ άνθρωπος πρόσφερε πολλά στην Ευρώπη με την αρχιτεκτονική και ζωγραφική του βούληση, που δεν πρέπει να ζητηθή μόνο...


Roger Scruton: Ο Μπέκετ διδάσκαλος της συμπόνιας
Κατηγορία: Έτος 11, 1986, τεύχη 108-118 / Φιλοσοφία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 110, Μάρτιος 1986.  Minimal Beckett, Encounter March 1983.  Μετάφραση Ζηνοβία Δρακοπούλου. ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ να σκεφθώ χωρίς το σκέπτεσθαι να αναφέρεται σε κάτι, ή...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.