Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Κοινωνία - 2 Ιουλίου 2012 18:20 μμ

Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ


ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης

O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι ένας δύσκολος συγγραφέας. Αυτή τη φορά ήθελε να είναι σαφής παραμένοντας λακωνικός. Στον βρεταννό κομμουνιστή Τζων Λιούις, ο οποίος τον κατηγόρησε ότι παρερμήνευσε τον μαρξισμό, απάντησε σε ήρεμο και ήπιο τόνο, με παιδαγωγική απλότητα.(1) Επειδή η ανάπτυξη των θέσεών του γίνεται με πολύ απλό τρόπο, αυτές προβάλλουν ακόμα καλύτερα και παίρνουν προκλητική μορφή. Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι εξαλείφει από την ιστορία όχι μόνο το «υποκείμενο», αλλά και αυτό καθεαυτό το ζήτημα του υποκειμένου, επικαλούμενος τον μαρξισμό ή μάλλον ένα ορισμένο είδος μαρξισμού που κατ’ αρχήν έχει κοπεί και ραφτεί στα μέτρα του συγγραφέα: «Η ιστορία είναι ένα απέραντο ‘φυσικό-ανθρώπινο’ σύστημα σε κίνηση, ο κινητήρας του οποίου είναι η πάλη των τάξεων. Η ιστορία είναι ένα γίγνεσθαι, και ένα γίγνεσθαι δίχως υποκείμενο. Το ερώτημά του να γνωρίζουμε πώς ‘ο άνθρωπος φτιάχνει την ιστορία’ εξαφανίζεται τελείως. Η μαρξιστική θεωρία το πνίγει οριστικά στον τόπο της γέννησής του: στην αστική ιδεολογία».

Οι τρείς μεγάλοι Γάλλοι περσοναλιστές: Jean Lacroix, Emmanouel Mounier, Jean-Marie Domenach

Υπάρχει ένας προμαρξιστής Μαρξ;

Αυτό που εκ πρώτης όψεως προκαλεί κατάπληξη είναι ότι αυτή η επιχείρηση θεμελιώνεται πάνω σε μια επιδερμική και βιαστική κριτική, γνωστή ως «επιστημολογική τομή». Δεν υπάρχει αντίφαση στο να θέλεις να εξορίσεις το υποκείμενο από την ιστορία προς όφελος γενικών διαδικασιών και να εδραιώνεις όλη αυτή την επιχείρηση σε μια εξαιρετικά προσωπική λειτουργία που συνίσταται στην ερμηνεία του Μαρξ μέσα από ένα ιδιαίτερο πρίσμα; Δεν υπάρχει επίσης αντίφαση στο να ανασυνθέτεις τον αυθεντικό Μαρξ, ο οποίος ανακάλυψε τον εαυτό του σε μια ορισμένη εποχή, και να κάνεις έτσι κλειδί ενός συστήματος ένα είδος μεταστροφής της συνείδησης, εχθρικού στην «προσωπικότητα»; Ο ίδιος ο Αλτουσέρ στον πρόλογο μιας πρόσφατης έκδοσης του Κεφαλαίου(2) δίνει τα αποδεικτικά στοιχεία του υποκειμενισμού που είναι έμφυτος σε μια τέτοια λειτουργία, της σχετικότητάς της και του μη επιστημονικού χαρακτήρα της. Γνωρίζουμε ότι με την «επιστημολογική τομή», προσδιορίζει εκείνη τη στιγμή, που σύμφωνα με αυτόν, ο Μαρξ απαλλάχτηκε από την εγελιανή επίδραση, η οποία τον είχε οδηγήσει στο να φτιάξει από το προλεταριάτο το παγκόσμιο υποκείμενο που θα μπορούσε να σύρει την ανθρωπότητα έξω από την αλλοτρίωσή της, για να επιδοθεί στη σοβαρή μελέτη των μηχανισμών του καπιταλισμού, παραδίδοντάς μας έτσι το κλειδί της επιστημονικής ανάλυσης των ανθρώπινων επικοινωνιών. Συνεπώς, αυτό το ρήγμα που ο Αλτουσέρ το εντοπίζει στα 1845, να που το μεταθέτει μετά την σύνταξη του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου, η οποία έγινε το 1867.

Βλέπουμε ότι ο μαρξιστής Μαρξ περιορίζεται σε αυτά τα δώδεκα τελευταία χρόνια, ενώ η ολότητα σχεδόν του έργου του αποδίδεται στον προμαρξιστή Μαρξ… Όμως, η σημασία της ερμηνείας διογκώνεται αφού ορίζεται από αυτόν που παίρνει το προνόμιο να οριοθετήσει την καλή τάση του Μαρξ, «αυτή που τον ώθησε αμετάκλητα στο να εγκαταλείψει ριζικά (…) κάθε σκιά εγελιανής επίδρασης».

Η στρουκτουραλιστική ερμηνεία του Μαρξ

Στην πραγματικότητα, αυτό που μετράει εδώ, δεν είναι πια ο Μαρξ, είναι η ιδέα που κατασκεύασε ο Αλτουσέρ για τον Μαρξ, μέσα από έναν αυταπόδεικτο στρουκτουραλισμό. Αυτό που υπερισχύει, είναι μια αποκωδικοποίηση, απόλυτα διαποτισμένη από το πνεύμα των καιρών, και καθόλου οι μάζες στις οποίες αυτή θα εγείρει ένα πλήθος ερωτημάτων ή η ενσάρκωση του μαρξισμού στις μάζες, των οποίων η μαρξιστική φιλοσοφία, δεν είναι παρά η έκφρασή τους — όπως επαναλαμβάνει συνεχώς ο Αλτουσέρ. Στην πραγματικότητα, η ερμηνεία του κόσμου που μας προτάσσεται, εδραιώνεται στην ερμηνεία ενός συγγραφέα από έναν άλλο. Αυτό δεν είναι μόνο του κακό∙ δημιουργεί όμως σοβαρά ερωτηματικά για την αξίωση της αλτουσεριανής σκέψης να κριτικάρει όλες τις ιδεολογίες χωρίς να διερωτάται για τη δική της ιδεολογική θέση: ανορθώνει έναν αντι-ιστορικό στρουκτουραλισμό, που έχει και αυτός καταγγελθεί από εξαιρετικούς μαρξιστές, όπως είναι ο Λυσιέν Γκολντμάν και ο Ανρύ Λεφέβρ, ως ιδεολογία, ως μια αστική ιδεολογία.

Η στρουκτουραλιστική ερμηνεία του Μαρξ διαδέχτηκε την ανθρωπιστική και χριστιανική ερμηνεία, που είχε υπερισχύσει μετά την απελευθέρωση απ’ το ναζισμό, και της οποίας βρίσκουμε ένα παράδειγμα στό πρόσωπο του Γκαρωντύ. Όμως, αυτή η τελευταία, τουλάχιστον, δεν διατείνεται ότι έχει την τελευταία λέξη∙ παραμένει ανοικτή. Η αυθαίρετη στρουκτουραλιστική επιλογή, όπως γνωρίζουμε, αποτυγχάνει μπροστά σε κάθε τι που είναι γένεση, εξέλιξη, μετάβαση, αρέσκεται δε απλώς στις «τομές». Αναμφισβήτητα, ο Μαρξ θέλησε έπειτα από μια περίοδο μάλλον πολεμική και φιλοσοφική, να δημιουργήσει έργο επιστημονικό, επει-δή αυτό είναι υποδειγματικό. Πρέπει λοιπόν, από το γεγονός αυτό να συμπεράνουμε ότι ο «αυθεντικός» Μαρξ είναι ο Μαρξ των τελευταίων χρόνων της ζωής του; Πρέπει να εξαλείψουμε, όπως τα ίχνη από τα κατακάθια, κάθε τι που στον σοφό Μαρξ είναι δυνατό να θεωρηθεί ως το καθοδηγητικό νήμα μέσα σε μια συνέχεια η οποία θα μπορούσε να δώσει το έναυσμα για μια ανασκευή ή μια σύνθεση; Ο Ραϋμόν Αρόν είχε επισημάνει ότι η οικονομική ανάλυση του Κεφαλαίου γεννήθηκε με την βοήθεια μιας «φιλοσοφικής συστηματοποίησης» που επέτρεψε στον Μαρξ να «επανεύρει μια μορφή ανάλογη (όχι ταυτόσημη ούτε όμοια) της αλλοτρίωσης και της πραγματοποίησης). Υπάρχει μια διέπουσα στην σκέψη του Μαρξ, την οποία το επιστημονικό, ευσυνείδητο έργο του Μαξιμίλιαν Ρούμπελ(4), τοποθετεί στο βάθος μιας ηθικής συνέπειας: αγώνας ενάντια στην αθλιότητα, αγώνας για την ανθρώπινη χειραφέτηση, για την κυριαρχία των «νέων ανθρώπων», των εργαζόμενων, πάνω στο πεπρωμένο τους. Τα Grundrisse, κεντρικό έργο της ωριμότητάς του (1857-1858), καταδεικνύουν με το παραπάνω την σταθερή διάρκεια αυτής της θεμελιώδους έμπνευσης. Σε ένα σημείωμα, μέχρι τότε ανέκδοτο, του δεύτερου τόμου του Κεφαλαίου(5) (1869, που σημαίνει δύο χρόνια μετά την «τομή»), ο Μαρξ επικαλείται ακόμα τον Χέγκελ που τον αποκαλεί «δάσκαλό του». Σχολιάζοντας την έκδοση του Ρούμπελ, ο Μιγκέλ Αμπενσούρ παρατηρεί σωστά ότι «ο σταλινικός δογματισμός είχε την μανία των τομών, των τομών ανάμεσα στον Μαρξ και στους προκατόχους του, ανάμεσα στον Μαρξ και στους φιλοσόφους, ανάμεσα στον Μαρξ και στους ουτοπιστές, και, τελικά, ανάμεσα στον νεαρό Μαρξ που ήταν ακόμα εγελιανός και στον Μαρξ της ωριμότητας, που, αφού έγινε μαρξιστής, ανακάλυψε τον ιστορικό υλισμό και έθεσε τις αρχές του διαλεκτικού υλισμού».(6) Συγκεχυμένος διαλογισμός, που τον ξανασυναντάμε σε πιο προχωρημένη μορφή, όταν πρόκειται για τον παράδοξο εξορκισμό του Στάλιν από τον Αλτουσέρ.




Αγοραίος

Αγοραίος
ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΕΜΠΛΟΚΕΣ Το ζήτημα δεν είναι τι ο ιδρυτής μιας θρησκείας δίδαξε, το ζήτημα είναι τι κατανοεί και τι χτίζει μέσα σε αυτή την κατανόηση...

James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” «, μου είπε ο Μενάρ, «ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.