Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Κοινωνία - 2 Ιουλίου 2012 18:20 μμ

Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ



Η σκοπιμότητα του αλτουσεριανισμού

Αυτή η στρουκτουραλιστική προσαρμογή του μαρξισμού ανταποκρί-νεται σε τρέχουσες ανάγκες. Μία από αυτές επισημαίνει ο Ραϋμόν Αρόν, σε ένα διαφωτιστικό απόσπασμα(7) που το αντιγράφω εδώ:

«Γιατί οι αλτουσεριανοί προσδίδουν τόση σημασία στην διάκριση ανάμεσα σε ενδοδομική αιτιότητα και τη διαδομική αιτιότητα την οποία οι μαρξιστές έχουν την τάση να υποτιμούν για χάρη του καθαυτού δυναμισμού της καπιταλιστικής οικονομίας; Και εδώ ακόμα, δίχως κόπο αντιλαμβανόμαστε ότι κρύβεται μια διπλή σκοπιμότητα, πολιτική και επιστημονική (ή φιλοσοφική).

Καμιά καπιταλιστική κοινωνία, όπως και κανείς τρόπος παραγωγής, δεν άνοιξαν, μέσα από το παιχνίδι των εγγενών νόμων που επιφέρει την προοδευτική οικονομική μεταμόρφωση του συστήματος, τον δρόμο για την επανάσταση ή τον σοσιαλισμό. Είναι καλύτερα λοιπόν να αποφασίσουμε αυθαίρετα ότι εδώ και έναν αιώνα οι μαρξολόγοι, οι μαρξιστές και οι αντι-μαρξιστές είχαν όλοι εξ ίσου παραγνωρίσει το έσχατο νόημα του ιερού βιβλίου: [του Κεφαλαίου] εξαθλίωση, αλλαγή στην οργανική σύνθεση του κεφαλαίου, νόμος της πτωτικής τάσης του ποσοστού του κέρδους, αντίφαση ανάμεσα στις παραγωγικές δυνάμεις και τις σχέσεις παραγωγής (κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις και ατομική ιδιοκτησία), όλες οι αντιφάσεις και οι νόμοι-ροπές τοποθετούνται στο εσωτερικό του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, προσδιορίζουν τον τρόπο λειτουργίας του, τον τρόπο με τον οποίο αυτο-αναπαράγεται, κι όχι τους διαχρονικούς νόμους της μετάβασης από τον ένα κοινωνικό σχηματισμό στον άλλο.»

Είναι γεγονός, και έχει συχνά υπογραμμιστεί, ότι η κατάληψη της εξουσίας από τους μαρξιστές δεν συντελέστηκε μέσα στις συνθήκες που πρόβλεψε ο Μαρξ: δηλαδή, με την ωρίμανση του καπιταλισμού συνοδευόμενη από επέκταση και εξαθλίωση του προλεταριάτου∙ αλλά, ακολουθώντας το πρότυπο των τραχειών ρήξεων διαδραματίστηκε μέσα στις αγροτικές κοινωνίες ή τις ασθενώς εκβιομηχανισμένες και είχε την αφετηρία της σε γεγονότα άσχετα με την σφαίρα της παραγωγής: πολέμους, εθνικές εξεγέρσεις, στρατιωτική κατάκτηση κ.λ.π., — όπως είδαμε να γίνεται στη Ρωσία, στην Κίνα, στην Κούβα και στις λαϊκές δημοκρατίες. Αντικαθιστώντας την συγχρονία με την διαχρονία, ο αλτουσεριανός στρουκτουραλισμός απαλλάσσει τον μαρξισμό από το ακατόρθωτο καθήκον να δικαιολογήσει αυτή την αντίφαση που ο ίδιος εισήγαγε στην ιστορία. Την ίδια όμως στιγμή στερεί τον εαυτό του από την καλύτερη ερμηνεία που θα μπορούσε να έδινε στον σταλινισμό, του οποίου τις ρίζες οι οξυδερκείς μαρξιστές ήδη το βλέπουν στο πρόσωπο του Λένιν: η Ε.Σ.Σ.Δ., κάνοντας την επανάστασή της σε συνθήκες που δεν ήταν σύμφωνες με τον μαρξισμό, ήταν υποχρεωμένη να ανασυστήσει τις συνθήκες της ορθοδοξίας, δημιουργώντας με την μεσολάβηση του κόμματος —που έπαιξε τον ρόλο της κινητήριας δύναμης και έπειτα του ανώτατου αφέντη—, την επαναστατική δύναμη, φορέα του παγκόσμιου μέλλοντος.

Η αλτουσεριανή ερμηνεία διαλύει το προλεταριάτο

Η δημιουργία, σε όλους σχεδόν τους τομείς, μιας μαζικής οργάνωσης, μιας προλεταριακής κουλτούρας, μιας προλεταριακής επιστήμης: αυτή υπήρξε η φιλοδοξία του Στάλιν. Και αυτή αντλεί αναγκαστικά από τις ανθρωπιστικές αξίες του πρώιμου Μαρξ, δίνει έμφαση αναγκαστικά στη διαλεκτική της ιστορίας μέσα από ένα πρίσμα βουλησιαρχικό και κρατικιστικό. Ο Αλτουσέρ έχει δίκιο όταν επισημαίνει ότι ο σταλινισμός παλινορθώνει έναν «ανθρωπισμό» διαζευγμένο από την οικονομία. Η ιδέα όμως που κατασκευάζει για τον Μαρξ τον εμποδίζει να καταλάβει ότι η λατρεία της προσωπικότητας, αυτή η έννοια η πραγματικά «ανεύρετη» μέσα στο μαρξισμό, αναπτύχθηκε αναμφισβήτητα σε αυτό το πρώιμο και αιρετικό πέρασμα στον σοσιαλισμό. Ανάλογες σκέψεις θα μας βοηθούσαν δίχως αμφιβολία να καταλάβουμε τις ουσιαστικές πλευρές της λαϊκής Κίνας: τη λατρεία του Μάο, την πολιτιστική επανάσταση…

Αυτή τη φροντίδα να απαλλαγεί ο μαρξισμός από τις διαψεύσεις της πραγματικότητας, την βλέπουμε να υφίσταται εξ ίσου όσον αφορά την παρούσα συγκυρία. Ένας μαρξισμός χωρίς υποκείμενο δεν θα υπέφερε από την αστικοποίηση ούτε και από τον αντιδραστικό προσανατολισμό ενός μεγάλου αριθμού προλετάριων στις ανεπτυγμένες χώρες (και ιδιαίτερα στις αγγλοσαξωνικές και τις γερμανόφωνες). Εκεί που κάνουν την εμφάνισή τους ολικές «διαδικασίες», η κοινωνιολογία παίζει μικρό ρόλο: είναι το ίδιο το σύστημα που παράγει την καταστροφή του. Βέβαια, ο Αλτουσέρ επικαλείται τον ρόλο της κινητήριας δύναμης που θα παίξει ένα «προλεταριάτο» ικανό να ενώσει τις μάζες και να τις κινητοποιήσει «ενάντια στις κυρίαρχες τάξεις, που κατέχουν την εξουσία του Κράτους». Όμως, απ’ την μια μεριά ούτε αυτή η ικανότητα ούτε η απόκτησή της συγκεκριμενοποιούν-ται, απ’ την άλλη δε τίποτα δεν παρεμποδίζει την υποκατάσταση του προλεταριάτου από μιαν άλλη εκμεταλλευόμενη κοινωνική ομάδα. Ο αλτουσεριανός μαρξισμός δεν μπορεί πια να δώσει στο προλεταριάτο αυτόν τον ρόλο του διαλεκτικού μεσολαβητή και του λυτρωτή που ενσαρκώνει η εγελιανή μορφή του σκλάβου, αρνημένου μέσα στο είναι του, αλλά παράλληλα κατόχου της δύναμης και του μεγαλείου της εργασίας. Ή, ακριβέστερα, εάν ο μαρξισμός κατορθώνει με δυσκολία να κατανοήσει την εξέλιξη των υπερβιομηχανοποιημένων κοινωνιών, το πλαίσιο ανάλυσής του ταιριάζει επακριβώς σε πολλές υπανάπτυκτες ή αναπτυσσόμενες κοινωνίες — στη Λατινική Αμερική για παράδειγμα. Ο νόμος της εξαθλίωσης για τον οποίο αποφαίνεται ο Μαρξ στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου και ο οποίος εγκαθιδρύει «μια μοιραία σχέση ανάμεσα στη συσσώρευση του κεφαλαίου και στη συσσώρευση της αθλιότητας», μέχρι στιγμής έχει διαψευστεί στα ανεπτυγμένα καπιταλιστικά έθνη όπου το βιοτικό επίπεδο συνολικά αυξάνει και οι μεσαίες τάξεις επεκτείνονται. Χαρακτηρίζει, όμως, την τωρινή εξέλιξη της Βραζιλίας.






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” «, μου είπε ο Μενάρ, «ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...