Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Κοινωνία - 2 Ιουλίου 2012 18:20 μμ

Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ



Ο Αλτουσέρ, όμως, δείχνει να αναιρεί την ιεραρχία που πάει να εγκαθιδρύσει όταν, μερικές σελίδες παρακάτω, γράφει ότι «μέσα στην ιστορία της σκέψης του Μάρξ, η φιλοσοφική επανάσταση αναγκαστικά οδήγησε στην ανακάλυψη της επιστήμης». Βεβαίως, διευκρινίζει αμέσως ότι αυτή η φιλοσοφική επανάσταση συνοδεύτηκε από μια «αστραποβόλο εξέλιξη στην πολιτική». Απέμεινε παρ’ όλα αυτά στον Μαρξ, που δεν ήταν προλετάριος, να εφεύρει τον «επιστημονικό» μαρ-ξισμό, όχι βέβαια ξεκινώντας από μια πράξη (praxis) της πάλης των τάξεων, αλλά «ξεκαθαρίζοντας τους λογαριασμούς του με την προηγούμενη φιλοσοφική του συνείδηση» — σωστότερα: με την συνείδησή του. Αυτή η μεταβολή είχε, λοιπόν, σαν αποτέλεσμα μια προσωπική μεταβολή, τόσο στο πνεύμα όσο και στην καρδιά, ένα είδος μεταστροφής και αυτή η τελευταία, συγκρουόμενη με τις συνθήκες του ανερχόμενου καπιταλισμού, ευνόησε την απόκτηση της πολιτικής συνείδησης της πάλης των τάξεων. Είναι αδύνατο —και, κατά την δική μου γνώμη, αντιμαρξιστικό— να διαχωρίσουμε εδώ την πραγματική καταστάση από μια διανοητική δράση που στηρίχτηκε, για να την αμφισβητήσει και να την ξεπεράσει στην ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας. Μπορεί κάποιος να θέτει υπό αμφισβήτηση τον ποιοτικό «ανθρωπιστή» σε σχέση με τον Μαρξ, δεν θα μπορούσαμε όμως να φανταστούμε τον Μαρξ έξω από τον δυτικό ανθρωπισμό. Ο υπερβολικός ντετερμινισμός του Αλτουσέρ ανοίγει εδώ τον δρόμο σε μια αφηρημένη και ανυπόστατη άρνηση των ιστορικών προσδιορισμών του πολιτισμού και σ’ ένα είδος απόλυτου ιντετερμινισμού της σκέψης που προεκτείνεται κατά κάποιο τρόπο στη θέση του Ζακ Μονό σχετικά με την προέλευση της ζωής: ο μαρξισμός του Μαρξ, εάν αποκοπεί από τη φιλοσοφική του παράδοση, δεν μπορεί πια παρά να φαίνεται σαν το αποτέλεσμα ενός φανταστικού σωρού ατυχημάτων.

Θα ξεκινήσουμε απ’ τον άνθρωπο ή όχι;

«Ένα πράγμα είναι βέβαιο», γράφει ο Αλτουσέρ, «δεν μπορούμε να ξεκινήσουμε απ’ τον άνθρωπο, γιατί αυτό θα ήταν σαν να ξεκινούσαμε από μια αστική ιδέα του ‘ανθρώπου’ και η ιδέα του να ξεκινάμε απ’ τον άνθρωπο, ή για να το πούμε αλλιώς η ιδέα μιας απόλυτης αφετηρίας ( = μιας ‘ουσίας’) ανήκει στην αστική φιλοσοφία».

Το πράγμα δεν είναι τόσο βέβαιο, διότι και ο Μαρξ από τον άνθρωπο ξεκίνησε και προς μια ιδέα του ανθρώπου κατευθύνθηκε. Βεβαίως, δεν πρόκειται για την αφηρημένη ουσία του ανθρώπου την οποία δυΐλισαν ορισμένοι φιλελεύθεροι διανοητές, αλλά για ένα «κοινοτικό» άνθρωπο δέσμιο των συνθηκών της ύπαρξής του. Ο Ζαν-Ζακ Λεντς περιέγραψε με αξιοθαύμαστο τρόπο, στηριζόμενος στα Grundrisse, την κλιμάκωση αυτής της γένεσης του ανθρώπου στο έργο του Μαρξ.(8) Προσδιορισμένος αρχικά, οριοθετημένος από την ένταξή του στην φυλή και την εξάρτησή του από τα αντικείμενα, ο άνθρωπος ελευθερώνεται (και την ίδια στιγμή αλυσοδένεται) διά μέσου του καταμερισμού της εργασίας και του εμπορίου. Δημιουργώντας όμως ο καπιταλισμός τις συνθήκες μιας απεριόριστης ανταλλαγής και παραγωγής, προετοιμάζει το στάδιο της συμφιλίωσης και της απελευθέρωσης μέσα στον κομμουνισμό. Ας ακούσουμε τον Μαρξ: «Η ελεύθερη ατομικότητα θεμελιώνεται στην παγκόσμια ανάπτυξη των ανθρώπων και στην κυριότητα της κοινωνικής, συλλογικής παραγωγικότητάς τους η οποία γίνεται κοινωνική δύναμη. Αυτή είναι η τρίτη φάση. Η δεύτερη φάση δημιουργεί τις πραγματικές συνθήκες για την τρίτη.»(9) Είναι λοιπόν μέσα σε μια κοινοτική και ουτοπική προοπτική και καθόλου δομική και συγχρονική που ο Μαρξ συνέλαβε την συγκεκριμένη ανάπτυξη της ανθρωπότητας. Προοπτική που, είναι αλήθεια, βρίσκεται στον αντίποδα του αστικού ατομικισμού, συνηγορώντας όμως παράλληλα υπέρ της ανάδειξης της προσωπικότη-τας, υπέρ ενός περσοναλισμού. Αυτό δε, είναι πολύ εύκολο να το δείξουμε.

Η επιστήμη (θα ήταν καλύτερα να λέγαμε η γνώση) γίνεται για τον Μαρξ το εργαλείο του μετασχηματισμού των συνθηκών της ύπαρξης, όπως το υπογραμμίζει ο Αλτουσέρ• πρόκειται όμως για «μια επιστήμη από τους ανθρώπους και για τους ανθρώπους».(10) Η ύπαρξη μιας ιδέας για τον άνθρωπο δεν παύει να συνενώνει τις διάφορες φάσεις της έρευνας του Μαρξ και να επιτρέπει έναν ατομικό προσδιορισμό και το όραμα του συμφιλιωμένου υποκειμένου. Βεβαίως, «η ανθρωπότητα δεν φτιάχνεται από τα άτομα» (Μαρξ)˙ είναι οι κοινωνικές ομάδες που δομούν την ιστορία. Όμως, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει ιστορία, επειδή ο άνθρωπος προσδιορίζεται ολοκληρωτικά από το είδος, επειδή υπάρχει διαφοροποίηση και απόσταση. Εάν η απόκτηση της συνείδησης είναι συλλογική, αυτή η τελευταία δεν μπορεί να εξομοιωθεί με τα μιμητικά ανακλαστικά που κάνουν το κοπάδι˙ να τραπεί σε φυγή. Ο αφέντης του ανθρώπου δεν είναι ένα ζώο, αλλά ένας άλλος άνθρωπος. Η δουλεία, η εκμετάλλευση εμπεριέχουν, όπως το είχε αντιληφτεί ο Χέγκελ, μια ανθρώπινη ουσία. Όσο για την επανάσταση, είναι κατ’ εξοχήν ανθρώπινη. Η φόρμουλα που χλευάζεται απ’ τον Αλτουσέρ: «Ο άνθρωπος είναι από την ουσία του ένα επαναστατικό ζώο γιατί είναι ένα ελεύθερο ζώο», μπορεί βεβαίως να χρησιμοποιηθεί σαν πρόσχημα στην αστική μυστικοποίηση όπως συμβαίνει με το ντελίριο του Σαρτρ. Δεν παραμένει όμως εξίσου αληθινό ότι, εάν δεν υπήρχε μέσα στον άνθρωπο αυτή η δύναμη, να λέει όχι σε αυτό που τον συντρίβει, τότε τίποτα δεν θα τον διαφοροποιούσε από το κτήνος;






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...