Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Κοινωνία - 2 Ιουλίου 2012 18:20 μμ

Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ



Οι μάζες μέσα στην ιστορία

«Οι μάζες», αυτή η κινητήρια δύναμη της ιστορίας σύμφωνα με τον Αλτουσέρ, ανυψώνονται στην ίδια τουλάχιστον απροσδιοριστία με αυτήν της έννοιας του «ανθρώπου». Εξ άλλου πρόκειται για έναν όρο που δεν τον συναντάμε καθόλου στον Μαρξ, ούτε πριν ούτε μετά την τομή.(11) Οι αποδείξεις που προσκομίζει ο Αλτουσέρ για την ιστορική δραστικότητα των μαζών είναι επί πλέον σπάνιες και αμφισβητήσιμες. Αναφέρει, δίχως να εξηγεί τους λόγους, ότι δεν ήταν οι σκλάβοι, οι οποίοι σχημάτιζαν τις «μάζες» της εποχής, που «έφτιαξαν» τη ρωμαϊκή ιστορία, αλλά οι περισ-σότερο εκμεταλλευόμενες τάξεις ανάμεσα στους ελεύθερους ανθρώπους. Ποιος όμως κατά βάθος «έφτιαξε» την ρωμαϊκή ιστορία, αν εξαιρέσουμε αρχικά την πολιτισμική αφομοίωση της Ελλάδας;

Εάν η Αυτοκρατορία ξαπλωνόταν, ήταν μόνο για να κατακτήσει περισσότερο εργατικό δυναμικό; Μα τι θα είχε απομείνει από την Αυτοκρατορία εάν της αφαιρούσαμε το Δίκαιο, την διοίκηση; Γιατί πρέπει πάντα να τηρούμε απόλυτη σιγή για τους παράγοντες που δεν υπεισέρχονται στο σύστημα του οικονομικού προσδιορισμού; Όσον αφορα τις κοινωνικές ομάδες, αυτές δεν ήταν οι αγρότες που ζούσαν μακριά απ’ τη Ρώμη, αλλά κατ’ αρχήν μια κατώτερη ομάδα ρωμαίων πολιτών και έπειτα οι μεγάλες οικογένειες, οι απελεύθεροι δούλοι, οι στρατιωτικοί, αυτοί που κινούσαν τα νήματα της πολιτικής διαμάχης. Αυτή η τελευταία βρίσκεται μακριά από τις μάζες. Έπειτα τι σημαίνει, στην περίπτωση της αρχαίας Ρώμης, αυτή η έννοια των «μαζών», όπως και εκείνη της «μικροαστικής τάξης»; Εάν μπορούμε με ευκολία να δούμε τις μάζες να ενεργοποιούνται μέσα σε μια ιστορία σχεδόν μυστικιστική και προσωποποιημένη, όπως αυτή του Μισελέ, αναρωτιόμαστε ποιά σημασία μπορούν να έχουν μέσα σ’ ένα ντετερμινιστικό και κλειστό σύστημα όπου ανώνυμες διαδικασίες τίθενται σε κίνηση όπως οι τροχοί μιας πελώριας μηχανής. Οι μάζες δεν μπορούν μέσα σε αυτό να συναθροίζονται παρά σαν στοιχεία διακοσμητικά. «Το να ευθυγραμμίζεσαι με τις μάζες, είναι άλλο πράγμα απ’ το να τις συμβουλεύεις», έγραψε πρόσφατα ένας αλτουσεριανός. Αμφιβάλλουμε. Αυτός που κατέχει «την επιστήμη της επανάστασης» δεν έχει ανάγκη να συμβουλεύσει τις μάζες: γνωρίζει αυτό που είναι καλό για αυτές.

Πάλη των τάξεων: η Θεία χάρις

Μέσα στο ντελουζιανό εργοστάσιο υπήρχαν μόνο μηχανές και όχι υποκείμενα. Στο αλτουσεριανό εργοστάσιο, δεν υπάρχουν επίσης υποκείμενα, αλλά μια μοναδική μηχανή και ένα μοναχικό πρόσωπο, η μάζα, που τροφοδοτείται από την ενέργεια της πάλης των τάξεων. Ασυνήθιστο πράγμα, μια σκέψη που ξέρει να παίζει με όλα τα δεδομένα των επιστημών του ανθρώπου και να διαρθρώνει διαφορετικά εννοιολογικά επίπεδα σε επιτήδειους συνδυασμούς, να καταλήξει να υποβαθμίσει την πολλαπλότητα των συνθηκών σ’ ένα και μόνον παράγοντα: την πάλη των τάξεων, της οποίας οι αναρίθμητες μορφές οδηγούν σε μια μοναδική διαδικασία, την οικονομία. «Η εκμετάλλευση συντελείται μέσα στην παραγωγή». Απλοϊκή φόρμουλα, τη στιγμή που μια απλή παρατήρηση δείχνει τις αναρίθμητες όψεις που παίρνει η εκμετάλλευση μέσα στην καθημερινή ζωή, το πλήθος των αλλοτριώσεων (δεν μου αρέσει αυτή η λέξη όσο και του Αλτουσέρ, την γράφω όμως για να γίνω κατανοητός). Κάθε τι που δεν ανήκει στην οικονομική υποδομή αποπέμπεται σε δεύτερη ιδεολογική θέση: η προσκόλληση των ανθρώπων στη γη τους, στη γλώσσα τους, στους θεούς τους, στις επιθυμίες τους και στη βία τους, όπως και στις πολλαπλές κουλτούρες που τους εκφράζουν. Συχνά έβαλα τους μαρξιστές συνομιλητές μου στη δοκιμασία να μου παραθέσουν ένα μοναδικό γεγονός παγκόσμιας σημασίας που να συνέβη μετά το 1936 και η προσδιοριστική αρχή του οποίου να υπήρξε η πάλη των τάξεων. Η απάντηση που έπαιρνα, ήταν μία και μοναδική: το τέλος της αποικιοκρατίας… Τους αφήνω να το πιστεύουν αυτό. Ίσως άλλοι μου αραδιάσουν ένα σωρό παραδείγματα, τους ευχαριστώ προκαταβολικά. Για τον Αλτουσέρ, έτσι κι αλλοιώς δεν τίθεται θέμα να μελετήσει τα γεγονότα στην ιστορική τους πραγματικότητα. Η πάλη των τάξεων παίζει, στη φιλοσοφία του, το ρόλο που μέσα στη θεολογία έπαιξε η θεία χάρις: να εξηγεί πως η βούληση μπορεί να εξασκείται ακόμα και στα έγκατα της αναγκαιότητας.

Οι μάζες˙ ένα άλλοθι;

Δεν μπορείς να αρνείσαι την ιστορία και συγχρόνως να την ερμηνεύεις. Ιδού ένα σύστημα ιδεών που πρώτα αποκόβεται από το παρελθόν και έπειτα εξομοιώνει την ιστορία της φιλοσοφίας με έναν απατηλό υπερβατικό λόγο, ενώ παράλληλα διατείνεται ότι μπορεί να εφαρμοστεί τόσο στην αρχαιότητα όσο και στην σύγχρονη εποχή, ακόμη κι όταν φέρει τα σημάδια της εποχής στην οποία ο δημιουργός του το συνέλαβε, του ευρωπαϊκού δηλ. καπιταλισμού του XIX αιώνα. Και επειδή αυτό το σύστημα δεν μπορεί να κατανοήσει ούτε τις εξελίξεις, ούτε τις αντιφάσεις των προγενέστερων και επερχόμενων εποχών, είναι αναπόφευκτο να κα-ταφεύγει σε μια υπεριστορική έννοια ικανή ωστόσο να κάνει την ιστορία να προχωράει: τις μάζες, αυτή την πλειοψηφία της ανθρωπότητας που έχει συντριβεί από τους ισχυρούς, που υφίσταται και δεν φτιάχνει την ιστορία, προετοιμάζει όμως τις συνθήκες, τις οποίες άλλοι εκμεταλλεύονται για να την φτιάχνουν. Οι ίδιες αυτές μάζες, που ίσως (ο Μάρξ αναζήτησε τον τρόπο) κάποια μέρα αρχίσουν να γράφουν οι ίδιες την ιστορία. Όσο όμως περιμένουμε να συμβεί αυτό μέσα στα βάθη αυτού του δίχως υποκείμενο κενού, πρέπει κάποιοι να ερμηνεύουν τα σημάδια και να δείχνουν τα μονοπάτια, να μιλάνε στο όνομα των μαζών, όπως οι προφήτες μιλούσαν άλλοτε στο όνομα του Θεού. Το «νόημα της ιστορίας» ενσαρκωμένο σε ένα κόμμα και σε έναν άνθρωπο είναι το μοιραίο ταίρι ενός συστήματος, στο οποίο το γεγονός έχασε κάθε σημασία. Γιατί, από την μια η θεωρία επιβεβαιώνει ότι όλα είναι διάφανα: υπάρχει μια «επιστήμη της ιστορίας», μια «επιστήμη της πολιτικής»(12)… και παρ’ όλα αυτά το αποτέλεσμα είναι σκοτεινό και τα μέσα που υιοθετούνται για να διορθώσουν την πραγματικότητα παίρνουν κακή τροπή. Πρέπει λοιπόν αντί παντός τιμήματος το σκοτεινό να εξαναγκαστεί να γίνει διάφανο, και το αρνητικό να εξαναγκαστεί να διεισδύσει στο θετικό: και με αυτό είναι επιφορτισμένος ο σταλινισμός οπως άλλοτε η Ιερά Εξέταση.






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” «, μου είπε ο Μενάρ, «ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...