Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Κοινωνία - 2 Ιουλίου 2012 18:20 μμ

Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ



Ο Στάλιν σοσιαλδημοκράτης

Αυτό το θέμα του σταλινισμού ο Αλτουσέρ το φύλαξε για να προσεγγίσει με ειλικρίνεια και δεν μασάει τα λόγια του όταν βεβαιώνει ότι «η κριτική των λαθών» του Στάλιν (ορισμένα από τα οποία —και τι αριθμός!— αποδείχτηκαν εγκληματικά) «έγινε με ένα τρόπο ξένο προς τον μαρξισμό». Το XX Συνέδριο του Κ.Κ. της Ε.Σ.Σ.Δ., λέει, κατήγγειλε τα γεγονότα δίχως να τα συσχετίσει ούτε με την υπερδομή (Κράτος, Κόμμα) ούτε με την υποδομή (παραγωγικές και ταξικές σχέσεις). Αλλά ανάγοντάς τα σε μια «προσωπικότητα» πυροδότησε αυτό το κύμα των «ιδεαλιστών-δεξιών» ερμηνειών που καταλήγουν στον «ολοκληρωμένο άνθρωπο» ενός Γκαρωντύ. Αυτή η εσφαλμένη κριτική ενίσχυσε, λοιπόν, το κακό από το οποίο πήγασε ο σταλινισμός. Σε αυτό το σημείο η ανάλυση (Σ.τ.Μ. του Αλτουσέρ) σε αφήνει εμβρόντητο: υπεκφεύγει το θέμα που έθεσε πριν από λίγο, αυτό της πραγματικότητας των παραγωγικών και ταξικών σχέσεων στην Ε.Σ.Σ.Δ. για να ακολουθήσει ένα παρακλάδι του μέσα στην ιδεολογία. Ο Στάλιν υπήρξε ο επίγονος ενός αστικού ιδεαλισμού που τον χαρακτήριζε η διάσταση ανάμεσα στον οικονομισμό και στον ανθρωπισμό και η οποία μολύνει την σοσιαλδημοκρατία…

Θα πρέπει συνεπώς να ξεχάσουμε την αλύπητη μάχη —θεωρητική και πρακτική— που ο Στάλιν και οι οπαδοί του(13) εξαπέλυσαν ενάντια στην σοσιαλδημοκρατία και να θεωρήσουμε την «σταλινική παρέκλιση» σαν «μια μορφή αντεκδίκησης της 2ης Διεθνούς πολύ μετά το θάνατο της τελευταίας». Τριάντα χρόνια ιστορίας —και τι ιστορίας! — αντικαταστάθηκαν από μια εννοιολογική αλυσίδα, η οποία σχεδόν παραμελεί τους πραγματικούς προσδιοριστικούς παράγοντες —κι αυτό αποτελεί μια επιπρόσθετη απόδειξη ότι ο υπερ-ντετερμινισμός καταλήγει στον ιδεαλισμό. Στο παρελθόν οι θεολόγοι καταδίωκαν με αυτό τον τρόπο κάθε αίρεση, μέσα δηλαδή από μια τέτοια αλυσίδα επαγωγών που σήμερα μας φαίνονται εξωπραγματικές. Οι θεολόγοι όμως είχαν μια δικαιολογία: πίστευαν στην πρωτοκαθεδρία της ιδέας. Ο Αλτουσέρ δεν πιστεύει. Έτσι, αφού δηλώνει ότι η κινητήρια δύναμη της ιστορίας είναι οι μάζες, καταλογίζει στις ιδέες την ευθύνη της διαφθοράς του κόμματος και των μαζών χρησιμοποιώντας σαν διάμεσο έναν άνθρωπο που περιέπεσε σε λάθος σκέψεις… Ο σταλινισμός όμως σε υποχρεώνει να διαλέξεις: Ή είσαι μαρξιστής, όπως ο Αλτουσέρ, και πρέπει σύμφωνα με την οπτική γωνία που σου υποβάλλει ο μαρξισμός να θέσεις υπό αμφισβήτηση την οικονομική και κοινωνική υποδομή, πράγμα που ισοδυναμεί με την παραδοχή ότι στην Ε.Σ.Σ.Δ. υπάρχουν ακόμα τάξεις και πάλη των τάξεων, γεγονός που θα υποχρέωνε τα κομμουνιστικά κόμματα να επαναθεωρήσουν το δόγμα τους… Ή δεν είσαι μαρξιστής οπότε παίρνεις υπ’ όψη την ρωσσική παράδοση, την θέση ισχύος, τα πολλαπλά γεγονότα που επηρέασαν την Ε.Σ.Σ.Δ., τον κρατικό ιμπεριαλισμό και μια ολόκληρη πολιτική λογική, ακριβώς αυτήν που οι μαρξιστές αρνούνται να εξετάσουν αυτή καθαυτή. Στο βάθος ο Αλτουσέρ παραμένει πιστός στην θεμελιώδη πρόθεσή του, να διασώσει το δόγμα. Παρεκτρέποντας την κριτική της παρεκτροπής συγκαλύπτει το κεντρικό πρόβλημα που τέθηκε στον μαρξισμό από την πρόσφατη ιστορία των Κρατών που τον επικαλούνται: αυτό της μονιμότητας και της αυτονομίας της πολιτικής. «Είναι επειδή δεν στοχάστηκε πάνω στις καθαυτό συγκρούσεις που έχουν σαν άξονα την άσκηση της εξουσίας —την ραδιουργία και την κατάκτηση, την ανατροπή και την διατήρηση της εξουσίας— που ο μαρξισμός βρέθηκε, θεωρητικά και πρακτικά, τελείως απογυμνωμένος μπροστά σε ένα φαινόμενο οπως ο σταλινισμός» έγραψε ο Πωλ Ρικέρ.

Αντιδραστικός και προοδευτικός λόγος

Μπροστά σ’ αυτά τα σοβαρά ερωτήματα, καλό θα ήταν να μην παραθεωρήσουμε την πράξη (praxis), την οποία επικαλούνται με τόση ευχαρίστηση αλλού ([Σ.τ.Μ.] οι μαρξιστές) προς όφελος συγκεχυμένων και διφορούμενων ιδεολογικών εννοιών. Η αστική ιδεολογία, γράφει ο Αλτουσέρ, είναι «θεμελιακά οικονομιστική» — εμείς όμως θα προτιμούσαμε να λέγαμε ότι αντιπροσωπευτική της τρέχουσας αστικής ιδεολογίας είναι από την πλευρά των κομμουνιστών η πρόσκληση του Ίλλιτς στο πλούσιο τραπέζι και αυτό παρά το γεγονός ότι ο τελευταίος ήταν ριζικά εχθρικός απέναντι στον οικονομισμό. Η αστική ιδεολογία, λέει ακόμα ο Αλτουσέρ, «είναι ανθρωπιστική». Αλλά ο Λούκατς, πριν από λίγο καιρό, είχε γράψει ένα παχύ τόμο για να αποδείξει ότι οι φασισμοί, αυτά τα προϊόντα του αστικού εκφυλισμού, καταστρέφουν τα θεμέλια του ορθολογικού ανθρωπισμού και ο Ζωρζ Σεγκύ δεν χάνει ευκαιρία να μην υπερασπιστεί τις αξίες του πολιτισμού.(14)






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...