Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Κοινωνία - 2 Ιουλίου 2012 18:20 μμ

Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ



Στην πραγματικότητα υπάρχει ένας ανθρωπιστικός λόγος σάπιος και αντιδραστικός και ένας άλλος που είναι προοδευτικός και απελευ-θερωτικός. Ο Αλτουσέρ εξ άλλου προσκρούει σε αυτή την δυσκολία εφ’ όσον μιλάει για τον «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο» του Ντούμτσεκ και υπογραμμίζει τίμια ότι δεν ήταν το επίπονο δημιούργη-μα κάποιων διανοούμενων, αλλά μάλλον «ένα λαϊκό κίνημα». Αλλά αμέσως μετά δίνει την εξής ερμηνεία: «Αυτό που ο τσέχικος λαός ήθελε, ήταν σοσιαλισμός με εθνική ανεξαρτησία και όχι ο ανθρωπισμός. Ήθελε έναν σοσιαλισμό που το πρόσωπό του (και όχι το κυρίως σώμα του) δεν θα παραμορφωνόταν από ταπεινωτικές πρακτικές». Ακόμα και εδώ ο Αλτουσέρ υπεκφεύγει την ζωντανή πραγματικότητα, την πραγματική καταπίεση, γραφειοκρατική και διανοητική, τον ολοκληρωτισμό κάτω από τον οποίο υποφέρουν οι Τσεχοσλοβάκοι, για να περιορίσει την εξέγερσή τους σε ένα είδος εθνικού ξεσηκωμού. Βέβαια, το εθνικό κίνημα είναι σημαντικό, αλλά κατ’ αρχήν μας παραπέμπει σε μια πραγματικότητα που αποσιωπάται στο έργο του Αλτουσέρ, αυτήν του ρωσικού έθνους και του σοβιετικού ιμπεριαλι-σμού• και έπειτα ο Αλτουσέρ δεν διερωτάται αν ο εθνικισμός ήταν ένας καθαυτό σκοπός ή ένας πόλος, το μέσο για την προώθηση απλών διεκδικήσεων: του δικαιώματος της σκέψης, του λόγου, της ελεύθερης κυκλοφορίας…

Προς ένα καταναγκαστικό ανθρωπισμό;

Πολλές φορές, εδώ και είκοσι χρόνια, ο δρόμος μου έχει συναντηθεί με του Αλτουσέρ και πάντα με κάποιο όφελος: Αυτό όμως το τελευταίο έργο του με γεμίζει ανησυχία. Δεν είναι ότι επιθυμώ να συνηγορήσω υπέρ του «ανθρωπισμού». Αυτή η υπόθεση έχει αρχίσει να γερνάει και ο άνθρωπος στην πορεία του αποδεικνύεται ότι είναι μόνος. Αυτό που με κάνει να δείχνω ανήσυχος είναι ότι αυτή η τεράστια, αυτή η αυστηρή φιλοσοφική εργασία μοιάζει να καταλήγει σε ένα στένωμα, ενώ η απόκτηση της συνείδησης, για να τήν πλατύνουμε, καλεί σε μια προσπάθεια σύνθεσης. Είπαμε ότι ο Αλτουσέρ εξαλείφει κάθε τι που πλημμυρίζει το πεδίο της παραγωγικής δραστηριότητας του ανθρώπινου είδους. Δεν απορρίπτονται μόνο οι αξίες, αλλά και αρνείται να θέσει το ζήτημα της φύσης, το ζήτημα αυτής της απειλούμενης γης, στην οποία ο άνθρωπος εργάζεται και κατοικεί, —όπως το είχε νοιώσει ο Μαρξ με μια διαίσθηση από την οποία ο Αλτουσέρ μας αποκόβει ενώ θα έπρεπε να μας τροφοδοτεί μ’ αυτήν.

Συνεπώς, τι είναι αυτή η ιστορία δίχως υποκείμενο, δίχως τόπο και δίχως σκοπό, που μας προτείνει ο Αλτουσέρ, στερημένης όχι μόνο από τον Θεό, αλλά και από την επιθυμία; Τι άλλο είναι αυτή η ιστορία όπου η διάνοια είναι ένα εξάρτημα των μηχανισμών απευθείας συνδεδεμένο με αυτούς, εκτός από μια μονότονη και παγερή υποδιαίρεση — ένας καταναγκαστικός ανθρωπισμός (γιατί μια αθεϊστική φιλοσοφία δεν μπορεί να παράγει τίποτε άλλο εκτός από έναν ανθρωπισμό;) αλλά ένας ανθρωπισμός δίχως άνθρωπο, καταδικασμένος σε τυραννικές κανονικοποιήσεις ή σε αχαλίνωτες αναδράσεις; Δεν βλέπω τίποτα σε αυτή την ιστορία που να μπορεί να μας υποκινήσει να αλλάξουμε τη ζωή και την κοινωνία. Είναι πολύ πικρό να γίνεται κάτι, εδώ κι εκεί, δίχως να ολοκληρώνεται. Τουλάχιστον, όμως, υπάρχει κάτι που απομένει να γίνει. Και αυτό αξίζει περισσότερο από έναν συστηματοποιημένο κόσμο, όπου τίποτα δεν συμβαίνει.

Ένας νέος δογματισμός

Σε μια πρώτη φάση το πνεύμα πρέπει ν’ απαλλάσσεται από το περιττό και να απλοποιεί το πολύπλοκο. Εάν όμως, σε μια δεύτερη φάση, δεν αντιμετωπίσει τις αντιρρήσεις που του φέρνει τόσο η πραγματικότητα όσο και αυτοί που είναι αντίθετοι μαζί του, τότε θα εγκρίνει ένα σύμπαν με πολύ αραιό και φτωχό περιεχόμενο. Αυτό που είναι περίεργο, είναι ότι ο Αλτουσέρ φαντάζεται ότι ένα τέτοιο σύμπαν μπορεί να εμπνεύσει μιαν επαναστατική δράση. Βέβαια, το δόγμα μπορεί να την συντηρεί μέσα στο κενό, τι γίνεται όμως με την πράξη; Ο Αλτουσέρ έχει δίκαιο όταν υπενθυμίζει στους μαρξιστές, ότι ο Μαρξ ήταν αυτός που πρώτος κήρυξε τον πόλεμο στον ηθικοπλαστικό λυρισμό των περισσότερων επαναστατών της εποχής του και ασχολήθηκε με την συγκρότηση μιας «επιστήμης» της επαναστατικής δράσης. Όμως με αυτό το ίδιο πνεύμα, αυτό που θα συνέφερε έναν μαρξιστή να κάνει σήμερα, είναι να διευρύνει αυτή την επιστήμη, ξεκινώντας από τα μαθήματα που μας έδωσε μια ιστορία εκατό χρόνων στη διάρκεια των οποίων ο ίδιος ο μαρξισμός έγινε μία από τις κινητήριες δυνάμεις(15) και επιπλέον ξεκινώντας από τις κατακτήσεις των νέων επιστημών του ανθρώπου. Όμως αυτό είναι το σύμπαν που κατασκεύασε ο Αλτουσέρ, γιατί αυτό που μας παρουσιάζει δεν είναι μια επιστήμη της ιστορίας, αλλά η επιστήμη μιας επιστήμης που συστάθηκε εδώ και έναν αιώνα, που σημαίνει ένας καινούργιος τρόπος παγιοποίησης και δογματοποίησης του μαρξισμού.






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...