Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Βιβλιοθήκη | Αρχείο | Κοινωνία | Στο Πατάρι - 2 Οκτωβρίου 2012 10:42 πμ

Άρθουρ Καίστλερ: Το Ψευτοδίλημμα



Άλλο πρόβλημα είναι επίσης το μετρό μέχρι του οποίου η εθνικοποίηση επιθέτει σ’ ένα κράτος τη σφραγίδα του σοσιαλισμού ή του καπιταλισμού. Οι άγγλοι σοσιαλιστές εθνικοποίησαν τους σιδηροδρόμους, αλλά πολύ προγενέστερα είχαν η Γαλλία και η Γερμανία κρατικοποιημένους σιδηροδρόμους. Η πλήρης εθνικοποίηση όλων των μέσων παραγωγής και διανομής αναγνωρίσθηκε και σ’ αυτήν τη Ρωσία ως απραγματοποίητη. Το δίλημμα προ του οποίου ευρισκόμεθα δεν είναι λοιπόν στην πραγματικότητα «κρατικοποίηση ή ιδιωτική βιομηχανία». Το πραγματικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε είναι η επίτευξη μιας λογικής ισορροπίας ανάμεσα στην κρατική ιδιοκτησία, στον κρατικό έλεγχο, το συλλογικό σχέδιο και την ιδιωτική πρωτοβουλία. Και η λεπτή αυτή ισορροπία δεν είναι δυνατό να πραγματοποιηθεί παρά μόνο εμπειρικά και όχι αφηρημένα. Είναι πιθανόν ότι εδώ πρέπει κάθε έθνος να βρει τη δική του φόρμουλα, γιατί η εξίσωση περιέχει αρκετούς αγνώστους. Ο κρατικός έλεγχος της διανομής τροφίμων π.χ. λειτούργησε εξαίρετα στην πουριτανική Αγγλία, ασχέτως αν στην κυβέρνηση ευρίσκοντο οι συντηρητικοί η οι σοσιαλιστές. Αλλά στη Γαλλία και στην Ιταλία, που είναι και οι δύο χώρες κυρίως με ατομικιστικό λατινικό πληθυσμό, το σύστημα της διανομής τροφίμων κατέρρευσε οικτρά. Εν συντομία, βλέπομε ότι στο πεδίο της οικονομίας δεν έχομε να κάνουμε με ένα σαφές δίλημμα αλλά πολύ περισσότερο με ένα είδος φάσματος της ίριδος, του οποίου το χρώμα και η μορφή εξαρτάται από παράγοντες που δεν τους περιέχει η σοσιαλιστική θεωρία.

Δεν θα ήθελα, τα όσα προβάλλω εδώ να παρερμηνευθούν σαν συνηγορία υπέρ του καπιταλισμού ή σαν επίθεση εναντίον του σοσιαλισμού. Εκείνο που ήθελα εδώ να σκιαγραφήσω είναι το γεγονός ότι το δίλημμα αυτό θα φαίνεται σε λίγο τόσο πεπαλαιωμένο και ασήμαντο όσο η έριδα ανάμεσα στους γιανσενιστές και τους ιησουίτες ή τους «στρογγυλοκέφαλους» και τους «ιππείς». Και φυσικά δε θέλω να πω ότι το δίλημμα ήταν και στο παρελθόν χωρίς σημασία. Είπα ότι βρίσκεται στο δρόμο να γίνει ασήμαντο γιατί έχει στη βάση του άκαμπτες έννοιες του 19ου αιώνα και γιατί μέσα στα πλαίσια του δεν έχει θέση για την εξέλιξη των τελευταίων δεκαετιών και την πραγματική σύγκρουση που τον διασταυρώνει.

Η ιστορία ξέρει πολλά παραδείγματα για το γεγονός ότι μια σύγκρουση που άλλοτε φαινόταν να έχει αποφασιστική σημασία χάνει βαθμηδόν τη σημασία της συνεπεία νέων ιστορικών συμβεβηκότων. Η Ευρώπη κουράστηκε να διεξάγει θρησκευτικούς πολέμους, όταν άρχισε να εμφανίζεται στους λαούς μια καινούργια εθνική συνείδηση. Η σύγκρουση μεταξύ δημοκρατικών και μοναρχικών έχασε την επικαιρότητα της και έπαυσε να κινεί το ενδιαφέρον, όταν οι οικονομικοί παράγοντες άρχισαν να κυριαρχούν στη συνείδηση. Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε εδώ μια ολόκληρη σειρά παρόμοιων παραδειγμάτων. Κάθε περίοδος φαίνεται σαν να έχει τη δική της ιδιότυπη σύγκρουση που προκαλεί πόλωση του κόσμου και του χρησιμεύει σαν ένα είδος ιδεολογικής πυξίδας, μέχρις ότου η ιστορία προχωρήσει πέρα απ’ αυτήν με πλήρη αδιαφορία, έτσι ώστε εκ των υστέρων να διερωτάται κανείς με έκπληξη ποιό ήταν ακριβώς εκείνο που είχε προκαλέσει τόση έξαψη.

Είναι ακόμη αξιοπαρατήρητο το γεγονός ότι οι μεγάλες αυτές ιδεολογικές συγκρούσεις δεν καταλήγουν ποτέ σε μια αποφασιστική έκβαση — τερματίζονται χωρίς κανένα αποτέλεσμα.

Επί πολλές εκατονταετηρίδες η κατάσταση ήταν κάθε τόσο τέτοια που νόμιζε κανείς ότι ο κόσμος επρόκειτο να γίνει μουσουλμανικός ή χριστιανικός, καθολικός ή προτεστάντης, δημοκρατικός ή μοναρχικός, καπιταλιστικός ή σοσιαλιστικός. Και κάθε φορά ο αγώνας έμενε αναποφάσιστος και κατέληγε σε μια πορεία που μπορεί κανείς να την ονομάσει «μαρασμό του διλήμματος». Φαίνεται λοιπόν ότι ο μαρασμός αυτός του διλήμματος επέρχεται κάθε φορά σαν συνέπεια ενός είδους μεταβολής στη συνείδηση της ανθρωπότητας, που συνοδεύεται από μια γενική μετατόπιση των άξιων — από τη θρησκευτική στην εθνική συνείδηση, από την εθνική στην οικονομική συνείδηση, κ.ο.κ.

Αυτό το «κ.ο.κ.» που τόσο εύκολα χρησιμοποιήσαμε, μας θέτει προ ενός προβλήματος για το οποίο δεν ξέρομε καμία απάντηση. Δεν μπορούμε να προείπωμε ούτε τη φύση της επόμενης μεταβολής της μαζικής συνείδησης ούτε τις νέες αξίες που θα προκύψουν στην αμέσως ανώτερη βαθμίδα. Μπορούμε μόνο βάσει της πείρας μας να προείπωμε ότι το μαχητικό σύνθημα της εποχής μας, της εποχής του «οικονομικού ανθρώπου», στους απογόνους μας θα φαίνεται εξ ίσου στείρο και χωρίς νόημα όσο και το πρόβλημα από ποιά πλευρά πρέπει να άνοιξη κανείς το αυγό, πρόβλημα για το οποίον οι λιλιπούτειοι διεξήγαγαν τους πολέμους των.






Γιώργος Βέης: Encore / Ακόμη
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Ψυχολογία
Γιώργος Βέης: Encore / Ακόμη

«Η κοινωνία εδράζεται σε ένα κοινό σφάλμα, σε ένα έγκλημα που διαπράχθηκε από κοινού». Σίγκμουντ Φρόιντ Έχει ειπωθεί με την ανάλογη μάλιστα έμφαση ότι για...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας

Πρόλογος του συγγραφέα στο “Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας”, Δεκέμβριος 1974, εκδ. Κέδρος. Αυτό το βιβλίο μπορεί να φανεί ανομοιόμορφο. Και είναι, από μια άποψη,...


Albert Camus: Το παράλογο και η αυτοκτονία
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Φιλοσοφία
Albert Camus: Το παράλογο και η αυτοκτονία

Από τον “Μύθο του Σίσυφου”, μτφ. Βαγγέλη Χατζηδημητρίου, εκδόσεις Μπουκουμάνη, Αθήνα 1973. Δεν υπάρχει παρά ένα μονάχα φιλοσοφικό πρόβλημα πραγματικά σοβαρό: το πρόβλημα της αυτοκτονίας....


Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία

Από το “Ο Ανεξερεύνητος Εαυτός”, εκδόσεις Ιάμβλιχος, 1988. Τι επιφυλάσσει το μέλλον; Η ερώτηση αυτή απασχόλησε τον άνθρωπο από τα πανάρχαια χρόνια, αν και όχι...


Ignazio Silone: Η διάσπαση των ψυχών
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Κοινωνία / Στο Πατάρι
Ignazio Silone: Η διάσπαση των ψυχών

Από το “Τέχνη, Επιστήμη και Ελευθερία”, έκδοση του ‘Συνεδρίου δια την πνευματική ελευθερία’, Αθήνα, 1955. Είχα αφήσει παράνομα την Ιταλία στα 1928 και έκανα αμέσως...


Άρθουρ Καίστλερ: Το Ψευτοδίλημμα
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Κοινωνία / Στο Πατάρι
Άρθουρ Καίστλερ: Το Ψευτοδίλημμα

Από το “Τέχνη, Επιστήμη και Ελευθερία”, έκδοση του ‘Συνεδρίου δια την πνευματική ελευθερία’, Αθήνα, 1955. Η αντινομία: δεξιά ή αριστερά, σοσιαλισμός ή καπιταλισμός, έχει χάσει...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)

Απόσπασμα από το “Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα” (διάλεξη στο Λεωνίδιο Αρκαδίας το καλοκαίρι του 1984), εκδ. Ύψιλον, 1999....