Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 7, 1982, τεύχη 64-74 | Αρχείο | Κοινωνία - 25 Οκτωβρίου 2012 13:42 μμ

Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική



Τέλος: το χρέος της αλήθειας. Για την απόλυτη ηθική είναι το χρέος αυτό απόλυτο. Επομένως, έβγαλαν το συμπέρασμα: δημοσίευση όλων των στοιχείων, και προ παντός εκείνων που επιβαρύνουν τη χώρα μας, και με βάση τα ντοκουμέντα αυτά: ομολογία της ενοχής, μονόπλευρη, άνευ όρων, χωρίς να ληφθούν υπόψη οι συνέπειες. Ο πολιτικός θα βρει πως με τον τρόπο αυτό το αποτέλεσμα δε θα είναι η προαγωγή της αλήθειας, αλλά ο συσκοτισμός της από την κατάχρηση και την αποχαλίνωση των παθών. Ότι μόνο μια ολόπλευρη και μεθοδική έρευνα από αμερόληπτους θα μπορούσε να αποφέρει καρπούς. Και ότι κάθε άλλη διαδικασία, θα μπορούσε να επιφέρει για το έθνος που θα την ακολουθούσε τέτοιες ζημιές, που επί δεκαετίες ολόκληρες θα ήταν αδύνατο να διορθωθούν. Αλλά οι «συνέπειες» αυτές βέβαια δεν ενδιαφέρουν την απόλυτη ηθική.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το κρίσιμο σημείο. Θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε στον εαυτό μας, ότι κάθε ηθικά προσανατολισμένη πράξη μπορεί να υπακούει σε ένα από τα δύο ριζικώς διαφορετικά και διαμετρικώς αντίθετα μεταξύ τους ηθικά αξιώματα: μπορεί να είναι προσανατολισμένη προς την «ηθική του φρονήματος», ή προς την «ηθική της ευθύνης». Αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι η ηθική του φρονήματος ταυτίζεται με την ανευθυνότητα και η ηθική της ευθύνης με την έλλειψη κάθε ηθικών άρχων. Αυτό φυσικά δεν το ισχυρίζεται εδώ κανείς! Υπάρχει όμως μια αβυσσαλέα αντίθεση ανάμεσα στην πράξη που ακολουθεί το αξίωμα μιας ηθικής του φρονήματος —για να εκφρασθούμε θρησκευτικά: «ο χριστιανός πράττει το σωστό και αφήνει τα αποτελέσματα στην κρίση του Θεού» – και στην πράξη εκείνη που ακολουθεί το αξίωμα της ηθικής της ευθύνης, σύμφωνα με το οποίο οφείλει να εγγυηθεί προσωπικά και να αναλάβει τις ευθύνες για τις (προβλεπόμενες) συνέπειες της πράξεώς του. Θα μπορούσατε π.χ. να εκθέσετε όσο μπορείτε πιο πειστικά σε ένα συνδικαλιστή εκ πεποιθήσεως, ότι οι συνέπειες της δραστηριότητάς του θα είναι: ενίσχυση της θέσεως των αντιδραστικών, μεγαλύτερη καταπίεση της τάξης του, παρεμπόδιση της προόδου του — δεν πρόκειται ούτε στο ελάχιστο να τον εντυπωσιάσετε. Αν οι συνέπειες μιας πράξεως που απορρέει από καθαρά ηθικές αρχές είναι αρνητικές, τότε κατά την κρίση του, αυτός που φταίει δεν είναι ο πράττων, αλλά ο κόσμος, η βλακεία των άλλων ανθρώπων — ή το θέλημα του Θεού, που τους έκαμε έτσι. Αντίθετα αυτός που διέπεται από τις αρχές μιας υπεύθυνης ηθικής υπολογίζει ακριβώς αυτές τις ατέλειες του μέσου ανθρώπου — όπως είπε και ο Φίχτε: δεν εχει κανένα δικαίωμα να προϋποθέτει ως δεδομένη την αγαθότητα και τελειότητά τους. Δεν αισθάνεται ότι μπορεί να φορτώσει στους άλλους τις συνέπειες των πράξεών του, καθ’ όσον τουλάχιστον θα μπορούσε να τις προβλέψει. Αυτός θα πει: αυτές οι συνέπειες θα καταλογισθούν στις πράξεις μου. Ο οπαδός της ηθικής του φρονήματος αισθάνεται μόνο για ένα πράγμα «υπεύθυνος»: να μη σβήσει μέσα του η φλόγα των αγνών του προθέσεων, π.χ. η φλόγα της διαμαρτυρίας εναντίον της αδικίας του κοινωνικού κατεστημένου. Μοναδικός σκοπός των πράξεών του, που μόνο παραδειγματική αξία μπορούν και θέλουν να έχουν και που αν κριθούν από τη σκοπιά της πιθανότητας επιτυχίας τους θα βρεθούν ολωσδιόλου άσκοπες και ανορθολογικές, είναι τούτος: να υποδαυλίζει ολοένα αυτή τη φλόγα.

Αλλά το πρόβλημα δεν τελειώνει εδώ. Καμιά ηθική του κόσμου δεν μπορεί να παρακάμψει το γεγονός, ότι σε πολυάριθμες περιπτώσεις η επίτευξη «αγαθών» σκοπών συνδέεται με το ότι θα πρέπει να διακινδυνεύσουμε τη χρησιμοποίηση ηθικά αμφίβολων και τουλάχιστον επικίνδυνων μέσων, καθώς και το ενδεχόμενο, ή ακομα και την πιθανότητα, φοβερών παρενεργειών. Και από καμιά ηθική του κόσμου δεν μπορεί να προκύψει: πότε και μέχρι ποιου βαθμού οι ηθικά αγαθοί σκοποί μπορούν να «αγιάζουν» τα ηθικώς επικίνδυνα μέσα και τις παρενέργειες.

Το αποφασιστικό μέσο για την πολιτική είναι: η βία, ενώ από το ακόλουθο παράδειγμα μπορείτε να αντιληφθείτε την έκταση των ηθικών συνεπειών, στις οποίες μπορεί να οδηγήσει τελικά αυτή η διάσταση ανάμεσα στο σκοπό και τα μέσα: Όπως ο καθένας ξέρει, οι επαναστατικοί σοσιαλιστές (της παρατάξεως του Zimmerwald) πρέσβευαν ήδη κατα τη διάρκεια του πολέμου μια αρχή, που θα μπορούσε να διατυπωθεί χτυπητά ως εξής: «Αν βρισκόμασταν μπροστά στην εκλογή: είτε να συνεχισθεί ακόμα για μερικά χρόνια ο πόλεμος, και έπειτα να ακολουθήσει επανάσταση, ειτε να έχουμε αμέσως τώρα ειρήνη και να ματαιωθεί η επανάσταση, τότε θα εκλέγαμε: ακόμα μερικά χρόνια πόλεμο!». Στο επόμενο ερώτημα: «τι θα μπορούσε να επιφέρει αυτή η επανάσταση;» ο κάθε επιστημονικά διαβασμένος σοσιαλιστής θα μας απαντούσε: δε θα μπορούσε βέβαια να γίνει λόγος για μετάβαση σε μια οικονομία, που θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς σοσιαλιστική, όπως την εννοούμε εμείς. Αυτό που θα προκύψει θα είναι πάλι μια αστική οικονομία, η οποία όμως θα μπορούσε να είναι απαλλαγμένη από τα φεουδαρχικά και δυναστικά κατάλοιπα.






Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική
Κατηγορία: Έτος 7, 1982, τεύχη 64-74 / Κοινωνία
Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 74, Δεκέμβριος 1982.  Μετάφραση: Αντώνη Κ. Παπαντωνίου. Ποια είναι η πραγματική σχέση ανάμεσα στην πολιτική και την ηθική; Μήπως δεν έχουν καμιά απολύτως...