Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 7, 1982, τεύχη 64-74 | Αρχείο | Κοινωνία - 25 Οκτωβρίου 2012 13:42 μμ

Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική



Γι’ αυτό λοιπόν το τόσο περιορισμένο αποτέλεσμα: «ακόμα μερικά χρόνια πόλεμο»! Νομίζω όμως ότι θα είχε κανείς το δικαίωμα να πει, ότι, σ’ αυτή την περίπτωση, ακόμα κι αν είχε πολύ στέρεες και σταθερές σοσιαλιστικές πεποιθήσεις, θα απέρριπτε έναν τέτοιον σκοπό, που απαιτεί τέτοια μέσα. Αλλά και με τον Μπολσεβικισμό και τον Σπαρτακισμό, και γενικά με τον κάθε λογής επαναστατικό Σοσιαλισμό, συμβαίνει ακριβώς το ίδιο πράγμα. Και είναι βεβαίως γελοιωδέστατο, να κατακρίνει η παράταξη αυτή ηθικά τους «πολιτικούς της βίας» του παλαιού καθεστώτος, επειδή χρησιμοποιούν το ίδιο ακριβώς απορριπτέο μέσο που χρησιμοποιεί και αυτή — οσονδήποτε δικαιολογημένη και αν θα ήταν η απόρριψη των σκοπών τους.

Στο σημείο αυτό ακριβώς, στο πρόβλημα δηλαδή του αγιασμού του μέσου από τον σκοπό, φαίνεται ότι αποτυγχάνει και γενικότερα η ηθική του φρονήματος. Και πραγματικά˙ λογικά έχει μόνο μια δυνατότητα: να απορρίπτει κάθε δραστηριότητα που χρησιμοποιεί ηθικά επικίνδυνα μέσα. Λογικά! Στον κόσμο όμως της πραγματικότητας κάθε λίγο έχουμε και εκ νέου την εμπειρία, ότι ο οπαδός της ηθικής του φρονήματος αιφνιδίως μεταβάλλεται σε χιλιαστικό προφήτη. Ότι π.χ. αυτοί που μόλις πριν από λίγο κήρυσσαν «αγάπη εναντίον της βίας», την επόμενη στιγμή ξεσηκώνουν για βία —έσχατη βία, που τάχα θα εχει ως αποτέλεσμα μια κατάσταση, στην οποία θα εκλείψει κάθε βιαιότητα. Όπως έλεγαν οι στρατιωτικοί μας στους φαντάρους πριν από κάθε μάχη: αυτή η μάχη θα είναι η τελευταία, θα φέρει τη νίκη και έπειτα την ειρήνη. Ο οπαδός της ηθικής του φρονήματος δεν μπορεί να αντέξει την ηθική αλογικότητα του κόσμου. Είναι κοσμικο-ηθικός «ορθολογιστής». Όποιος από σας ξέρει τον Ντοστογιέφσκυ, θα θυμάται τη σκηνή με τον Μεγάλο Ιεροεξεταστή, στην οποία και αναλύεται με ευστοχία το πρόβλημα. Οποιαδήποτε υποχώρηση και να κάνει κανείς στην ηθική αυτή αρχή είναι αδύνατον να συμβιβάσει την ηθική του φρονήματος με την ηθική της ευθύνης ή να καθορίσει ηθικά: ποιος σκοπός ποιο μέσο θα πρέπει να αγιάζει.

Ο συνάδελφος F.W.Foerster, τον οποίο προσωπικά εκτιμώ βαθύτατα για την αγνότητα του ηθικού του φρονήματος, απορρίπτω όμως βέβαια ασυζητητί ως πολιτικό, στο βιβλίο του πιστεύει ότι μπορεί να παρακάμψει τη δυσκολία αυτή με την απλή θέση: από το καλό μόνο καλό και από το κακό μόνο κακό μπορεί να προκύψει. Τότε φυσικά δεν θα υπήρχε όλη αυτή η προβληματολογία. Είναι εν τούτοις εκπληκτικό, πως, 2.500 χρόνια μετά τις Ουπανισάδες, μπόρεσε να δει το φως μια τέτοια θέση. Όχι μόνο η όλη πορεία της παγκόσμιας ιστορίας, αλλά και κάθε ανεπιφύλακτη εξέταση της καθημερινής εμπειρίας μας, διδάσκει το αντίθετο. Το πανάρχαιο πρόβλημα της θεοδικίας είναι το ερώτημα: πώς γίνεται, και μπόρεσε μια Δύναμη, που θεωρείται συγχρόνως παντοδύναμη και πανάγαθη, να δημιουργήσει ένα τόσο αλογικό κόσμο άδικου πόνου, ατιμώρητης αδικίας και αδιόρθωτης βλακείας; Ή το ένα δεν μπορεί να είναι αληθές ή το άλλο˙εκτός εάν κυβερνούν στη ζωή εντελώς διαφορετικές αρχές ανταποδώσεως και ανταμοιβής, αρχές που θα μπορούσαμε να τις ερμηνεύσουμε μεταφυσικά, ή τέτοιες, που εκφεύγουν για πάντα κάθε δική μας δυνατότητα σημασιολογήσεως. Το πρόβλημα αυτό: ή πείρα της αλογικότητας του κόσμου ήταν και η κινητήρια δύναμη για κάθε θρησκειακή εξέλιξη. Ή ινδική διδασκαλία του Κάρμα και ο περσικός δυαρχισμός, το προπατορικό αμάρτημα, το δόγμα του απολύτου προορισμού και ο deus absconditus ξεπήδησαν από αυτή την εμπειρία. Και οι πρώτοι χριστιανοί ήξεραν πολύ καλά, ότι τον κόσμο τον κυβερνούν οι δαίμονες, και ότι όποιος ανακατεύεται με την πολιτική, που θα πει: με την εξουσία και τη βιαιότητα ως μέσα, κλείνει συμφωνία με τον διάβολο˙ και ότι καθόσον αφορά τις πράξεις του δεν είναι αλήθεια ότι από το καλό μόνο καλό και από το κακό μόνο κακό μπορεί να προκύψει, αλλά συχνά συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Όποιος δεν το βλέπει αυτό, είναι πολιτικά νήπιος.

Η θρησκευτική ηθική αντιμετώπισε με διαφορετικούς τρόπους το γεγονός ότι είμαστε ενταγμένοι σε διάφορες βιοτικές καταστάσεις, που υπακούουν η κάθε μια σε διαφορετικούς μεταξύ τους νόμους. Ο ελληνικός πολυθεϊσμός θυσίαζε τόσο στην Αφροδίτη, όσο και στην Ήρα, τόσο στον Διόνυσο, όσο και στον Απόλλωνα. Και το γνώριζε: οι θεοί αυτοί βρίσκονταν συχνά σε σύγκρουση μεταξύ τους. Η ινδουιστική βιοπρακτική έκανε καθένα από τα διάφορα επαγγέλματα αντικείμενο ενός ιδιαίτερου ηθικού νόμου, ενός dharma, και τα ξεχώρισε για πάντα μεταξύ τους καστικά (με τις κάστες), ταξιθετώντας τα κατά τον διαχωρισμό αυτό σε μια σταθερή ιεραρχική τάξη. Όποιος γεννιόταν μέσα στην καστική αυτή ιεραρ-χία, δεν μπορούσε να ξεφύγει από τη κάστα του, εκτός με μια μετεν-σάρκωση σε μια επόμενη ζωή. Με τον τρόπο αυτό τοποθέτησε τα επαγγέλματα σε διαφορετικές αποστάσεις από τα ύψιστα θρησκευτικά λυτρωτικά αγαθά. Έτσι μπόρεσε να διαμορφώσει το dharma κάθε ξεχωριστής κάστας: από τους ασκητές και τους βραχμάνες μέχρι τους κατεργαρέους και τις πόρνες: ανάλογα με τις εσωτερικές νομοτέλειες που διέπουν το επάγγελμα. Ανάμεσα στα άλλα: και τον πόλεμο και την πολιτική. Την ένταξη του πολέμου στην ολότητα των σφαιρών της ζωής θα δείτε να πραγματοποιείται στο Bhagavadgita, στον διάλογο ανάμεσα στους Krishna και Arjuna: «Πράττε το αναγκαίο έργο, δηλαδή αυτό που επιβάλλεται ως καθήκον από το dharma της κάστας των πολεμιστών και τους κανόνες της, αυτό που επιβάλλεται αντικειμενικά από τον σκοπό του πολέμου. Σύμφωνα με τη πίστην αυτή, κάτι τέτοιο δεν ζημιώνει, αλλά και υπηρετεί την υπόθεση της θρησκευτικής σωτηρίας. Για τον ινδό πολεμιστή, σε περίπτωση ηρωϊκού θανάτου, ο ουρανός του Indra είναι τόσο βέβαιος, όσο και η Walhall για τον γερμανό (τεύτονα) πολεμιστή. Αλλά ο ινδός πολεμιστής θα εχλεύαζε το νιρβάνα, όσο και ο τεύτονας τον χριστιανικό παράδεισο με τους χορούς των αγγέλων του. Αυτή η εξειδίκευση της ηθικής έδωσε στην ινδική ηθική τη δυνατότητα να διαπραγματευθεί την πολιτική, αυτή τη βασιλική τέχνη, με έναν τρόπο εντελώς αδιάσπαστο έναν τρόπο που ήταν σύμφωνος με τους ιδιαίτερους νόμους της πολιτικής, και θα μπορούσαμε να πούμε ότι και ενίσχυε ριζικά αυτούς τους νόμους. Ο πραγματικά ριζοσπαστικός «μακιαβελισμός», με τη λαϊκή σημασία αυτού του όρου, εκπροσωπείται κατά τρόπο κλασικό στην ινδική λογοτεχνία, στο Artha-sastra του Kautilya (πολύ προ Χριστού, κατά την παράδοση από την εποχή Chandragupta). Μπροστά στο κείμενο αυτό ο «Ηγεμόνας» του Μακιαβέλι είναι αθώος.






Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική
Κατηγορία: Έτος 7, 1982, τεύχη 64-74 / Κοινωνία
Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 74, Δεκέμβριος 1982.  Μετάφραση: Αντώνη Κ. Παπαντωνίου. Ποια είναι η πραγματική σχέση ανάμεσα στην πολιτική και την ηθική; Μήπως δεν έχουν καμιά απολύτως...