Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 7, 1982, τεύχη 64-74 | Αρχείο | Κοινωνία - 25 Οκτωβρίου 2012 13:42 μμ

Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική



Στη ρωμαιοκαθολική ηθική, στην οποία κατά τα άλλα πρόσκειται ο καθηγητής Foerster, οι ευαγγελικές παραινέσεις (consilia evangelica), αποτελούν, όπως είναι γνωστό, μια ξεχωριστή ηθική για εκείνους που έχουν το χάρισμα μιας άγιας ζωής. Στην ηθική αυτή δίπλα στον μοναχό, ο οποίος δεν επιτρέπεται να χύσει αίμα και να επιδιώκει το κέρδος, βρίσκεται ο ευσεβής ιππότης και ο αστός, στους οποίους επιτρέπεται: στον ένα να χύσει αίμα και στον άλλον να επιδιώκει το κέρδος. Η διαβάθμιση της ηθικής και η ένταξή της μέσα σε ένα οργανισμό της Σωτηριολογίας εί-ναι λιγότερο συνεπείς από ό,τι συμβαίνει στις Ινδίες. Σύμφωνα μάλιστα με τις προϋποθέσεις της χριστιανικής πίστεως όφειλε και μπορούσε να συμβεί κάτι τέτοιο. Η πτώση του κόσμου που επήλθε με το προπατορικό αμάρτημα επέτρεπε εύκολα σχετικά μια ένταξη της βιαιότητας στην ηθική, ως σωφρονιστικού μέσου εναντίον της αμαρτίας και εναντίον των αιρετι-κών, που απειλούν την ψυχή. Όμως τα καθαρά ηθικοφρονηματικά και ακοσμικά αιτήματα της επί του Όρους Ομιλίας και το θρησκευτικό φυσικό δίκαιο που θεμελιώνεται πάνω σ’ αυτά, διατήρησαν, ως απόλυτες αξιώσεις, την επαναστατική δύναμή τους και σ’ όλες σχεδόν τις εποχές κοινωνικών διαταραχών εμφανίσθηκαν στο προσκήνιο με μια στοιχειακή ορμή. Δημιούργησαν ιδιαίτερα τις ριζοσπαστικά ειρηνιστικές θρησκευτικές παραφυάδες, μια από τις οποίες έκανε στη Πενσυλβανία το πείραμα της ιδρύσεως πολιτείας, που θα απέφευγε κάθε βία προς τα έξω. Το πείραμα αυτό ήταν τραγικό στην εξέλιξή του: όταν ξέσπασε ο πόλεμος για την ανεξαρτησία, οι Κουάκεροι δεν μπορούσαν να πάρουν τα όπλα για να υπερασπιστούν τα ιδεώδη τους, τα οποία εξέφραζε ο πόλεμος αυτός… Αντίθετα ο φυσιολογικός προτεσταντισμός νομιμοποίησε το Κράτος γενικά, με άλλα λόγια: το μέσο της βιαιότητας, και το νόμιμο αυταρχικό Κράτος ιδιαίτερα ως θείο θεσμό.

Ο Λούθηρος αφήρεσε από το άτομο την ηθική ευθύνη για τον πόλεμο και τη μεταβίβασε στην εξουσία, η προς την οποία υπακοή σ’ όλα τα άλλα, εκτός από τα ζητήματα της πίστεως, δεν μπορούσε ποτέ να δημιουργεί στο άτομο ευθύνη. Ο Καλβινισμός πάλι αναγνώρισε κατ’ αρχήν τη βία ως μέσο για την υπεράσπιση της πίστεως, δηλαδή τον θρησκευτικό πόλεμο, που εξαρχής αποτελούσε ζωτικό στοιχείο στον Ισλαμισμό. Βλέπει κανείς: το πρόβλημα της πολιτικής ηθικής δεν το έθεσε για πρώτη φορά η σύγχρονη απιστία, που γεννήθηκε από την ηρωολατρεία της Αναγεννήσεως. Όλα τα θρησκεύματα πάλεψαν με το πρόβλημα αυτό, με πολύ διαφορετικά αποτελέσματα — και απ’ όσα είπαμε δεν θα μπορούσε να γίνει και διαφορετικά. Αυτό που προσδιορίζει την ιδιορρυθμία κάθε ηθικού προβλήματος στην πολιτική είναι το εξειδικευμένο μέσο της νόμιμης βίας καθ’ αυτό στα χέρια ανθρωπίνων κοινωνικών ομάδων.

Όποιος συμβάλλεται με το μέσο αυτό της βίας, ανεξάρτητα για ποιο σκοπό —και κάθε πολιτική αυτό κάνει— αυτός εκτίθεται και στις ειδικές συνέπειές του. Τούτο ισχύει σε ιδιαίτερα υψηλό βαθμό για τον αγωνιστή της πίστεως, της θρησκευτικής όσο και της επαναστατικής. Ας πάρουμε, αν θέλετε, ως παράδειγμα το παρόν. Όποιος επιθυμεί με τη βία να αποκαταστήσει στη γη την απόλυτη δικαιοσύνη, χρειάζεται για τον σκοπό του οπαδούς: τον ανθρώπινο «μηχανισμό». Στο μηχανισμό αυτό θα πρέπει να προσφέρει την προοπτική για τις απαραίτητες εσωτερικές και εξωτερικές αμοιβές —ουράνιο ή επίγειο μισθό— αλλιώς δεν πρόκειται να λειτουργήσει. Ας εξετάσουμε πρώτα τις εσωτερικές αμοιβές: υπό τις συνθήκες του σύγχρονου ταξικού αγώνα: ικανοποίηση του μίσους και της εκδικητικής μανίας. Προ παντός όμως: ικανοποίηση της μνησικακίας και του αισθήματος της ανάγκης για ψευδοηθική δικαίωση• με άλλα λόγια της ανάγκης για κατασυκοφάντηση και αιρετικοποίηση των αντιπάλων. Ως προς τις εξωτερικές τώρα αμοιβές: περιπέτεια, νίκη, λάφυρα εξουσία, αργομισθίες. Από τη λειτουργία του μηχανισμού αυτού εξαρτάται εξ ολοκλήρου ο ηγέτης ως προς την επιτυχία του. Επομένως και από τα κίνητρα αυτού του μηχανισμού και όχι από τα προσωπικά του κίνητρα. Με άλλα λόγια, από το κατά πόσο θα είναι δυνατό να παρέχονται διαρκώς τέτοιες ανταμοιβές στους οπαδούς: στην κόκκινη φρουρά, στους κατάσκοπους, στους δημαγωγούς, που του είναι απαραίτητοι. Το τι επομένως, κάτω από τέτοιες προϋποθέσεις, δραστηριότητος, θα πετύχει πραγματικά, δεν εξαρτάται από το χέρι του, αλλά του το προδιαγράφουν τα ηθικώς, ως επί το πλείστον, ταπεινά εκείνα ελατήρια, που προσδιορίζουν τις πράξεις των οπαδών του, και τα οποία τότε μόνο μπορούν να χαλιναγωγηθούν, όταν ένα μέρος τουλάχιστον από τους οπαδούς του —προφανώς δε ποτέ επί της γης το ποσοστό αυτό δεν είναι η πλειοψηφία— διαπνέεται από μια ειλικρινή πίστη προς το πρόσωπο του ηγέτου και τις επιδιώξεις του. Συμβαίνει όμως όχι μόνον η πίστη αυτή —ακόμη και στις περιπτώσεις εκείνες που υποκειμενικά είναι έντιμη— να αποτελεί στην πραγματικότητα και για τον μεγαλύτερο αριθμό των περιπτώσεων μια απλή ηθική «νομιμοποίηση» του πάθους για εκδίκηση, εξουσία, λάφυρα και αργομισθία —περί τούτου δε δεν δεχόμεθα αντιρρήσεις ή αμφιβολίες, γιατί και η υλιστική ερμηνεία της ιστορίας με τη σειρά της δεν είναι αγοραίο όχημα, στο οποίο να μπορεί ο καθένας να επιβιβάζεται κατά βούληση, και φυσικά δεν εξαιρεί στο σημείο αυτό τους φορείς επαναστάσεων!— αλλά, και κυρίως, τούτο: μετά τη συναισθηματική επανάσταση επακολουθεί η πατροπαράδοτη καθημερινότητα, ο ήρωας της πίστεως, αλλά και η ίδια η πίστη, εξαφανίζεται ή —πράγμα που είναι ακόμα πιο αποτελεσματικό— γίνεται συστατικό στοιχείο συμβατικής φρασεολογίας των πολιτικά βάναυσων και των τεχνικών. Αυτή η εξέλιξη πραγματοποιείται ιδιαίτερα ταχύρρυθμα κυρίως στον θρησκευτικό πόλεμο, γιατί τον πόλεμο αυτό κατευθύνουν συ-νήθως και εμπνέουν γνήσιοι οδηγητές: προφήτες της επαναστάσεως. Διότι όπως συμβαίνει σε κάθε ηγετικό μηχανισμό, έτσι και εδώ μια από τις βασικές προϋποθέσεις για την επιτυχία είναι η κένωση και η πραγμοποίηση, η ψυχική προλεταριοποίηση για χάρη της «πειθαρχίας». Εντεύθεν και οι οπαδοί ενός αγωνιστού της πίστεως, όταν φθάσουν στην εξουσία, εκφυλίζονται συνήθως πάρα πολύ εύκολα σε ένα εντελώς χυδαίο στρώμα αργομίσθων.






Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική
Κατηγορία: Έτος 7, 1982, τεύχη 64-74 / Κοινωνία
Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 74, Δεκέμβριος 1982.  Μετάφραση: Αντώνη Κ. Παπαντωνίου. Ποια είναι η πραγματική σχέση ανάμεσα στην πολιτική και την ηθική; Μήπως δεν έχουν καμιά απολύτως...