Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 7, 1982, τεύχη 64-74 | Αρχείο | Κοινωνία - 25 Οκτωβρίου 2012 13:42 μμ

Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική



Όποιος λοιπόν θέλει να ασχοληθεί γενικά με την πολιτική,και πολύ περισσότερο όποιος θέλει να ασκήσει την πολιτική, ως επάγγελμα, θα πρέπει να συνειδητοποιήσει καλά αυτές τις ηθικές παραδοξίες και την ευθύνη του γι’αυτό που ενδεχομένως και ο ίδιος μπορεί να καταντήσει κάτω από την πίεσή τους. Επαναλαμβάνω: ανακατεύεται με τις διαβολικές δυνάμεις, που ενεδρεύουν πίσω από κάθε βιαιότητα. Οι μεγάλοι βιρτουόζοι της ακοσμικής αγάπης και της καλοσύνης προς τούς ανθρώπους, είτε κατάγονται από την Ναζαρέτ, είτε από την Ασσίζη, είτε από ινδικά παλάτια, δεν δούλεψαν με το πολιτικό μέσο της βίας και η βασιλεία τους δεν ήταν «εκ του κόσμου τούτου»• και όμως έδρασαν και δρουν μέσα στον κόσμο αυτό, και οι μορφές του Πλάτωνος Καρατάγιεφ και των αγίων του Ντοστογιέφσκυ εξακολουθούν να είναι οι πιο πιστές απομιμήσεις τους. Όποιος επιζητεί τη σωτηρία της ψυχής του και τη λύτρωση άλλων ψυχών, δεν θα πρέπει να τα αναζητήσει μέσω της πολιτικής, η οποία έχει εντελώς διαφορετικές επιδιώξεις: τέτοιες που μόνο με τη βία είναι δυνατόν να εκπληρωθούν. Ο φύλαξ άγγελος ή ο δαίμων της πολιτικής ζει σε εσωτερική διάσταση με τον Θεό της αγάπης, αλλά και με τον Θεό των χριστιανών στις διάφορες εκκλησιαστικές παραλλαγές του. Μια διάσταση, που ανά πάσα στιγμή θα μπορούσε να ξεσπάσει σε μια αδι-άλλακτη σύγκρουση. Αυτό το γνώριζαν οι άνθρωποι και στις εποχές της Εκκλησιοκρατίας. Επανειλημμένα βάρυνε ο αφορισμός την Φλωρεντία, και αυτό εσήμαινε τότε για τους ανθρώπους και τη σωτηρία της ψυχής τους μια πολύ πιο ισχυρή δύναμη από την «ψυχρή επιδοκιμασία» (για να εκφρασθούμε με τον Fichte) της καντιανής ηθικής κρίσεως. Παρά ταύτα οι αστοί αντιστάθηκαν στο Εκκλησιαστικό κράτος. Και ο Μακιαβέλι, αναφερόμενος σε παρόμοιες καταστάσεις σε ένα ωραίο κομμάτι της Φλωρεντινής Ιστορίας του, αν δεν απατώμαι, βάζει έναν από τους ήρωές του να επαινέσει τους πολίτες εκείνους, για τους οποίους το μεγαλείο της πατρίδας μετρούσε περισσότερο από τη σωτηρία της ψυχής τους. Αν αντικαταστήσετε τις λέξεις «ιδιαίτερη πατρίδα» ή «πατρίδα», που επί του παρόντος δεν φαίνεται να αποτελούν μια αδιαμφισβήτητη για όλους αξία, με τις εκφράσεις: «το μέλλον του σοσιαλισμού», ή και «η διεθνής ειρήνευση», — τότε θα βρεθείτε μπροστά στο πρόβλημα, όπως τίθεται σήμερα. Γιατί όλα αυτά, επιδιωκόμενα με την πολιτική δραστηριότητα, που εργάζεται με βίαια μέσα, και με την ηθική της ευθύνης είναι που απειλούν τη «σωτηρία της ψυχής». Αν όμως αυτά επιδιωχθούν στον θρησκευτικό αγώνα με μέσα που προκύπτουν καθαρά από μια ηθική του φρονήματος, τότε μπορεί να ζημιωθούν και να δυσφημισθούν για πολλές γενιές, γιατί θα λείπει η ευθύνη για τις συνέπειες. Γιατί τότε δεν θα έχει ο πράττων συνείδηση των διαβολικών εκείνων δυνάμεων που είναι ανακατεμένες. Οι δυνάμεις αυτές είναι αδυσώπητες και προξενούν συνέπειες για τις πράξεις του, αλλά και για τον εσωτερικό του κόσμο, στις οποίες εκτίθεται αβοήθητα, αν δεν τις έχει αντιληφθεί. « Ο διάβολος είναι γέρος˙ γέρασε και συ, για να τον καταλάβεις». Η παροιμία αυτή βέβαια δεν εννοεί τα χρόνια και την ηλικία του. Ούτε και εγώ επέτρεψα ποτέ στον εαυτό μου να επικρατήσει σε συζητήσεις με τη βοήθεια της χρονολογίας. Γιατί το απλό γεγονός ότι κάποιος είναι 20 χρονών και εγώ πάνω από 50 δεν μπορεί τελικά να με οδηγήσει στη σκέψη, ότι αυτό και μόνο είναι ήδη κάποιο επίτευγμα, μπροστά στο οποίο εγώ θα πρέπει να μουδιάζω από σεβασμό. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι η ηλικία. Αυτό που έχει σημασία όμως είναι τούτο: η εξάσκηση να βλέπεις την πραγματικότητα της ζωής με βλέμμα αμείλικτο και η ικανότητα να την αντιμετωπίζεις και να είσαι εσωτερικά ώριμος γι’ αύτη.

Στ’ αλήθεια: η πολιτική ασκείται μεν με το μυαλό, αλλά είναι βέβαιο ότι δεν ασκείται μόνο με το μυαλό. Στο σημείο αυτό έχουν απόλυτο δίκιο οι οπαδοί της ηθικής του φρονήματος. Το κατά πόσον όμως οφείλει κανείς να δρα ως οπαδός της ηθικής του φρονήματος ή της ηθικής της ευθύνης, και πότε θα πρέπει να ακολουθεί κανείς τη μια, πότε την άλλη ηθική, αυτό είναι κάτι που δεν μπορείς να το υπαγορεύσεις στον άλλο με κανόνες και συνταγές. Ένα πράγμα μόνο μπορεί κανείς να πει: αν σήμερα, στις μέρες μας, που κατά τη γνώμη σας δεν είναι εποχή «στείρας» εξεγέρσεως —πάντως εξέγερση δεν σημαίνει πάντοτε και οπωσδήποτε γνήσιο πάθος—, αν λοιπόν αιφνιδίως τώρα οι πολιτικοί του φρονήματος άρχιζαν να κυκλοφορούν μαζικά με το σύνθημα: «Οκόσμος είναι ηλίθιος και χυδαίος και όχι εγώ˙ η ευθύνη για τις συνέπειες δεν αφορά εμένα, αλλά τους άλλους, τους οποίους εγώ υπηρετώ και των οποίων θα εξοντώσω την ηλιθιότητα και χυδαιότητα», τότε εγώ σας το λέω ξεκάθαρα: Το πρώτο που θα ρωτήσω είναι για τον βαθμό της εσωτερικής ισορροπίας, που βρίσκεται πίσω από μια τέτοια ηθική του φρονήματος• και ακόμα: ότι έχω την εντύπωση πως στα εννέα δέκατα των περιπτώσεων έχουμε να κάνουμε με επιπόλαιους καυχησιάρηδες, που δεν νοιώθουν στην πραγματικότητα τι επιφορτίζονται, αλλά μεθούν με ρομαντικούς εντυπωσιασμούς. Αυτό ανθρώπινα δεν με ενδιαφέρει και πολύ και δεν με συγκλονίζει καθόλου. Ενώ είναι πάρα πολύ συγκλονιστικό, όταν ένας ώριμος άνθρωπος —και εδώ δεν έχει σημασία αν είναι μεγάλος ή μικρός στα χρόνια—, που έχει πλήρη συναίσθηση και ευθύνη για τις συνέπειες των πράξεών του και ενεργεί ηθικά υπεύθυνα, μας πει για μια στιγμή: «Δεν μπορώ να κάμω διαφορετικά. Αυτή είναι η θέση μου». Αυτό είναι κάτι γνήσια ανθρώπινο και συναρπάζει. Γιατί ο καθένας από μας, εφόσον φυσικά δεν έχει νεκρωθεί εσωτερικά, είναι δυνατόν νά βρεθεί κάποτε σε μια τέτοια θέση. Από αυτής της απόψεως η ηθική του φρονήματος και η ηθική της ευθύνης δεν αποτελούν απόλυτες αντιθέσεις, αλλά αλληλοσυμπληρώματα, που μόνο από κοινού συγκροτούν τον αληθινό άνθρωπο, αυτόν, που μπορεί να ασκεί το «επάγγελμα της πολιτικής».






Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική
Κατηγορία: Έτος 7, 1982, τεύχη 64-74 / Κοινωνία
Max Weber: H σχέση ανάμεσα στην Πολιτική και την Ηθική

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 74, Δεκέμβριος 1982.  Μετάφραση: Αντώνη Κ. Παπαντωνίου. Ποια είναι η πραγματική σχέση ανάμεσα στην πολιτική και την ηθική; Μήπως δεν έχουν καμιά απολύτως...