Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 11, 1986, τεύχη 108-118 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 22 Ιανουαρίου 2013 04:38 πμ

Γιώργος Γαλάβαρης: H Εικόνα Σημάδι της Γέννησης του Θεού στις «Προσευχές» του Ρίλκε


Στο Βερολίνο, τον Οκτώβριο του 1900, ο Ρίλκε κατασκεύασε μια «όμορφη γωνιά» εικόνων στο σπίτι του και βυθίστηκε τόσο πολύ σε κάθε τι που είχε σχέση με τη Ρωσία, ώστε άρχισε να μιλάει σπασμένα Γερμανικά! Προς το τέλος του Γενάρη του 1901 ο Ράινερ και η Λου αποχαιρετιστήκανε. Τη στιγμή αυτή του αποχαιρετισμού των ο Ράινερ απόθεσε στα χέρια της Λου τις «Προσευχές των Μοναχών» δηλαδή Το Ωρολόγιο, που μόλις είχε τελειώσει. Το Ωρολόγιο και οι Ιστορίες του Καλού Θεού, που γραφτήκανε σχεδόν την ίδια εποχή, ήσαν το αποτέλεσμα της ρωσικής εμπειρίας.

II

Καθώς σκοπεύω να ρίξω μια ματιά σ’ αυτά τα δύο έργα, θα πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν μας τι είπε ο Ρίλκε για την τέχνη γενικά. Και πραγματικά ήταν ένας εξαίρετος τεχνοκρίτης. Σε μια επιστολή του προς τον Friedrich Von Oppeln-Bronikowski στις 20 Μαίου 1907, ο ποιητής γράφει:

Το αποτέλεσμα των έργων τέχνης, μου φαίνεται, πως με κανένα τρόπο δεν μπορεί να μετρηθεί. Η επίδρασή τους βυθίζεται τόσο πολύ στη μνήμη και στην εμπειρία μας και υφαίνεται τόσο καλά μαζί τους που δεν μπορεί πια να παρουσιασθεί ξεκάθαρα και χωριστά.

Στην προσπάθεια λοιπόν αυτή να συζητήσω την επίδραση του κόσμου της εικόνας και της Βυζαντινής εικονογραφίας στο έργο του Ρίλκε, θ’ ασχοληθώ πρώτα με μερικά κείμενά του των οποίων οι οπτικές και γραπτές πηγές είναι ολοφάνερες και θα παρακολουθήσω έπειτα τις μεταμορφώσεις αυτών των πηγών σε σύμβολα. Τα μέσα όμως με τα οποία εκφράζονται αυτά τα σύμβολα ανήκουν στην περιοχή του ποιητικού ύψους. Και ενώ το ύφος βρίσκεται κι αυτό κάτω από την επίδραση της ζωγραφικής των εικόνων, δυστυχώς δεν μπορώ να το συμπεριλάβω εδώ.

Στις Ιστορίες του Καλού Θεού ο Ρίλκε μας αποκαλύπτει ένα Θεό που ζει μέσα στα κοινά πράγματα της καθημερινής ζωής. Η εμπειρία μας αυτού του Θεού είναι άμεση. Από την αρχή κιόλας βλέπουμε το ρόλο που παίζει η εικόνα στην καθημερινή ζωή. Υπάρχουν συνεχείς αναφορές σ’ εκκλησίες της Μόσχας, του Κιέβου, προσκυνήματα και τελετουργίες που συνδέονται με τη λατρεία των εικόνων.

Σ’ ένα από τα διηγήματα αυτά, που έχει τον τίτλο Το Τραγούδι της Δικαιοσύνης, ο Έβαλτ που δεν μπορεί να χρησιμοποιεί τα πόδια του γιατί είναι κουτσός, κάθεται κοντά στο παράθυρο και περιμένει κάτι να συμβεί. Ο φίλος του, που είναι ο αφηγητής της ιστορίας, του λέει πως μια ξεχωριστή μοίρα είναι προωρισμένη γι’ αυτόν, τον Έβαλτ, και συνεχίζει:

Σκέψου ότι ακόμα και η Παναγία των Ιβήρων στη Μόσχα πρέπει να εγκαταλείψει το μικρό ιερό της. Μπαίνει μέσα σε μια μαύρη άμαξα που την τραβάνε τέσσερα άλογα και πηγαίνει να επισκεφθεί αυτούς που τελετουργούνε κάτι, είτε είναι βάπτισμα είτε θάνατος. Σε σένα όμως πρέπει νάρθει το κάθε τι.

Το έθιμο της περιφοράς μιας εικόνας είναι πολύ παλιό στην Ανατολική εκκλησία με διάφορες μορφές και σημασίες. Στην περίπτωση αυτή, η τελετή της Παναγίας των Ιβήρων, που ήταν ένα αντίγραφο της περίφημης εικόνας στη Μονή των Ιβήρων του Αγίου Όρους, πιστοποιείται μέχρι και το 1905. Ο Ρίλκε σ’ ένα γράμμα του στη Frieda von Bülow, το Μάιο του 1899, γραμμένο στο Πέτερσμπουργκ, λέει ότι είδε στη Μόσχα τους ζητιάνους και άκουσε τις προσευχές τους στην Παναγία των Ιβήρων. Όλοι τους δημιουργούν το Θεό τους ακατάπαυστα, με την ίδια δύναμη γονυκλισίας και του παρουσιάζουν τις λύπες τους και τις χαρές τους καθώς τον υψώνουν το πρωί με τα βλέφαρά τους και τον αφήνουν να αναχωρήση το βράδυ, όταν η εξάντληση διακόπτει ξαφνικά τις προσευχές τους όπως οι χάντρες ενός κομποσχοινιού.

Και σ’ ένα άλλο γράμμα τον Ιούλιο του 1899 γράφει:

Αυτοί που γονατίζουν μπροστά στο παρεκκλήσι της Παναγίας των Ιβήρων στη Μόσχα είναι πολύ πιο μεγάλοι από αυτούς που μένουν όρθιοι και αυτοί που κάνουν μια μετάνοια ορθώνονται σαν γίγαντες…

Με άλλα λόγια ο Ρίλκε μας λέει ότι η εικόνα δραστηριοποιείται με την προσευχή και ότι όποιος προσεύχεται μπροστά στην εικόνα λαβαίνει μια υπερφυσική δύναμη και ακόμα ότι η εικόνα είναι μέσον επικοινωνίας με το Θεό, ενώ ταυτόχρονα υποδεικνύει την απόσταση που χωρίζει τον άνθρωπο από τον ΑΓΙΟ.




Αγοραίος

Αγοραίος
ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν...

Γιώργος Γαλάβαρης: H Εικόνα Σημάδι της Γέννησης του Θεού στις «Προσευχές» του Ρίλκε
Κατηγορία: Έτος 11, 1986, τεύχη 108-118 / Φιλοσοφία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 108, Ιανουάριος 1986 Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ άνθρωπος πρόσφερε πολλά στην Ευρώπη με την αρχιτεκτονική και ζωγραφική του βούληση, που δεν πρέπει να ζητηθή μόνο...


Roger Scruton: Ο Μπέκετ διδάσκαλος της συμπόνιας
Κατηγορία: Έτος 11, 1986, τεύχη 108-118 / Φιλοσοφία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 110, Μάρτιος 1986.  Minimal Beckett, Encounter March 1983.  Μετάφραση Ζηνοβία Δρακοπούλου. ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ να σκεφθώ χωρίς το σκέπτεσθαι να αναφέρεται σε κάτι, ή...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.