Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 11, 1986, τεύχη 108-118 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 22 Ιανουαρίου 2013 04:38 πμ

Γιώργος Γαλάβαρης: H Εικόνα Σημάδι της Γέννησης του Θεού στις «Προσευχές» του Ρίλκε



Σκοτεινός είναι ο Θεός μου

Καί πάλι:

Ολοσκότεινο είναι το στόμα Σου…

Και τα χέρια Σου είναι από έβενο.

στίχοι που μας θυμίζουν ιδιαίτερα εικόνες του Χριστού, ζωγραφισμένες από το χέρι του Θεοφάνη του Έλληνα και του Ρουβλόφ.

Ο Θεός είναι πολύ κοντά για να αντιληφθεί κανείς την παρουσία Του αλλά είναι και πολύ μακρυά γιατι κατοικητήριό Του είναι η σιωπή.

Αυτή είναι η σιωπή της εικόνας. Αργότερα στις Ελεγείες του Ντουίνο, ο ποιητής θα πει πως η καρδιά του δεν μπορεί πια να αντέξει τη φωνή του Θεού.

Καθώς ο μοναχός κοιτάζει αυτές τις εικόνες, ξαφνικά αντιλαμβάνεται ότι ο Θεός

μόνο μέ χέρι φωτίζεται.

Και όμως αυτά τα χέρια, που φωτίζουν το Θεό, δεν μπορούν να τον ζωγραφήσουν με το δικό τους τρόπο.

Να Σε ζωγραφήσουμε με τους

δικούς μας τρόπους δεν τολμάμε,

Εσένα το Λυκόφως, απ’ όπου υψώθη το πρωί.

Από αρχαίες παλέττες μόνο

τις ίδιες πινελιές τραβάμε και το

ίδιο παίρνουμε ακτινοβόλο φως

με τα όποια Εσένα το Άγιο σκέπασε.

Εδώ ο Ρίλκε ξανατονίζει τη δύναμη της γνήσιας παράδοσης της ζωγραφικής της εικόνας, που τη συζήτησα πριν. Οι καλλιτέχνες —ο άνθρωπος του Μεσαίωνα θα τους έλεγε τεχνίτες, έτσι τους ανάφερα κι εγώ σε πολλά σημεία— μπορούν να ζωγραφήσουν την εικόνα του Θεού μονάχα όταν τους δοθεί από το ΑΓΙΟ. Αυτή την ιδέα η Βυζαντινή εικονογραφία την εξέφρασε με το θέμα του Λουκά που δημιουργεί την πρώτη εικόνα ζωγραφίζοντας την εικόνα της Παναγίας, με θεία έμπνευση. Το μυστήριο της θείας δόξας που περιέχει η εικόνα θα τονίσει ο ποιητής πολλές φορές και πάντα σε καινούργιες μεταμορφώσεις.

Και ενώ στην παραπάνω στροφή ο Ρίλκε αναφέρεται στο Podlinniki, το εγχειρίδιο εικονογραφίας, και στην ανωνυμία του ζωγράφου, ξαφνικά αλλάζει τόνο για να μας παρουσιάσει το ζωγράφο σαν ένα δημιουργό μέσα στην έκστασή του, που ποτέ δεν μπορεί να πλησιάσει το Θεό, γιατί η δημιουργία του ανθρώπου μπροστά στο Μεγάλο Δημιουργό μένει ανώνυμος. Και, Δόξα τω Θεώ, η ανθρώπινη δημιουργία ούτε πέρας βρίσκει ούτε τελειότητα ποτέ.

Γιατι ξεφεύγουνε τα χέρια μου σαν πιάνουν το πινέλο!

όταν ζωγραφίζω Εσέ Θεέ μου, μόλις και το αισθάνεσαι.

Ο Ρίλκε είχε γνωρίσει αυτούς τους μοναχούς και στην αποστολή τους.

Με γηραιούς έζησα μοναχούς, τους ζωγράφους…

που ήσυχα ιστορίες γράφουν κι

άθλα ζωγραφίζουν ξακουστά…

Ο μοναχός είναι για τον Ρίλκε ο ζωγράφος των αγίων εικόνων. Όπως οι ζωγράφοι αυτοί, έτσι και ο ποιητής επιθυμεί να αφηγηθεί τις πράξεις του Θεού. Στο Ωρολόγιο ο Ρώσος μοναχός εξομολογείται:

Να Σε ιστορήσω θέλω

όχι με βώλο ή με χρυσάφι

με το μελάνι όμως, που της μηλιάς μας δίνει ο κορμός.

Ο βώλος όπως ξαίρουμε είναι ένα από τα υλικά που χρησιμοποιούν οι αγιογράφοι. Ο μοναχός όμως κραυγάζει, θέλει να ξεπεράσει τα υλικά δημιουργήματα και να δει το πρόσωπο του Θεού, που μένει κρυμμένο πίσω από ένα τοίχο με παραστάσεις ζωγραφισμένες από τα δικά μας, ευλαβικά χέρια που θέτουν ένα κάλυμμα στο πρόσωπο του Θεού.

Η Αγνή Σου ομορφιά από τα χέρια μας κρύβεται

κάθε φορά που οι καρδιές μας το φως Σου βλέπουν.

Σ’ αυτούς τους στίχους έχουμε κάτι το παράδοξο, το ακατόρθωτο αλλά αναγκαίο, κάτι από το νόημα της αληθινής θρησκευτικής τέχνης, αυτό το θαύμα που φανερώνεται όταν πραγματοποιείται η αμοιβαία διείσδυση της Αγιότητας και της Ομορφιάς, του Αγίου και του Ωραίου.

Σ’ αυτό τον κόσμο της Αγιότητας και της Ομορφιάς, τον κόσμο της εικόνας και της Βυζαντινής εκκλησίας, ο Ρίλκε αναγνώριζε μια αρμονία των δυνάμεων της Ζωής. Και είδε μια συνέχεια αυτής της αρμονίας στη Ρωσική τέχνη της εποχής του. Αυτό μας το είπε ο ίδιος στις δύο μελέτες του για τη Ρωσική τέχνη. Αυτή είναι η αρμονία ενός μεταμορφωμένου κόσμου που τον αποκαλύπτει στα μάτια μας η μυστική γλώσσα της εικόνας, που ειδικά με τις ζωγραφικές μορφές που υιοθετεί μας οδηγεί σε μια άλλη πραγματικότητα, σε μια δεύτερη πιο βαθειά μορφή.

Κανένας όμως ζωγράφος δεν μπορεί να φέρει εις πέρας την εικόνα του Θεού σ’ αυτή εδώ τη γη.

Τι είναι ο κόσμος;

Κομμάτι θα γίνει…

προτού μέσ’ από τα μήλια των ψηφιδωτών






Γιώργος Γαλάβαρης: H Εικόνα Σημάδι της Γέννησης του Θεού στις «Προσευχές» του Ρίλκε
Κατηγορία: Έτος 11, 1986, τεύχη 108-118 / Φιλοσοφία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 108, Ιανουάριος 1986 Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ άνθρωπος πρόσφερε πολλά στην Ευρώπη με την αρχιτεκτονική και ζωγραφική του βούληση, που δεν πρέπει να ζητηθή μόνο...


Roger Scruton: Ο Μπέκετ διδάσκαλος της συμπόνιας
Κατηγορία: Έτος 11, 1986, τεύχη 108-118 / Φιλοσοφία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 110, Μάρτιος 1986.  Minimal Beckett, Encounter March 1983.  Μετάφραση Ζηνοβία Δρακοπούλου. ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ να σκεφθώ χωρίς το σκέπτεσθαι να αναφέρεται σε κάτι, ή...