Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 22 Ιανουαρίου 2013 05:27 πμ

Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία


Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη.

H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία στις 30 Ιανουαρίου 1933 ήταν μια από τις πλέον βαρυσήμαντες μετακινήσεις του πνευματικού κέντρου βάρους που έχει γνωρίσει ο Δυτικός κόσμος, και συγκρίνεται ίσως μόνον με τα αποτελέσματα της εξόδου των βυζαντινών λογίων στην Ιταλία μετα την κατάρρευση της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Η θέση πολλών συγγραφέων μεταξύ αυτών των εξόριστων ήταν ιδιαίτερα τραγική. Ζούσαν από την γλώσσα τους• πριν από το ξέσπασμα του πολέμου η περιοχή όπου γερμανικά βιβλία, εφημερίδες και περιοδικά μπορούσαν ακόμη να κυκλοφορούν ελεύθερα περιοριζόταν: κατ’ αρχήν η Ελβετία, η Αυστρία, η Τσεχοσλοβακία (τα γερμανόφωνα μέρη της) παρέμειναν λίγο ως πολύ ανοικτές όσο αυτές οι χώρες ήσαν ακόμη ελεύθερες από την ναζιστική κυριαρχία. Και, φυσικά, οι αυξανόμενες αποικίες προσφύγων στην Ολλανδία, Γαλλία, Βέλγιο και άλλες χώρες, όπου οι γερμανοί διανοούμενοι είχαν καταφύγει, πρόσφεραν κάποιες, αν και περιορισμένες, διεξόδους για δουλειά.

Ακόμη θυμάμαι —ήμουν μαθητής την εποχή εκείνη— το ρεύμα των μελαγχολικών, κάπως ατημέλητων αν και ακόμη αρχοντικά ντυμένων μορφών που περνούσαν από το πατρικό μου στην Βιέννη τους πρώτους μήνες του 1933. Αυτοί οι συγγραφείς και δημοσιογράφοι μιλούσαν για τα επιτεύγματά τους, τις καλές θέσεις που είχαν κάποτε, τα βιβλία που είχαν γράψει: έψαχναν όλοι τους για μόνιμη δουλειά. Ο καθένας είχε ένα σχέδιο για ένα καινούργιο περιοδικό που ήθελε να εκδώσει, ή για ένα καινούργιο συνταρακτικό βιβλίο που θα αποκάλυπτε την ναζιστική απάτη σ’ έναν κόσμο ως τότε ανίδεο για τους κινδύνους που αντιπροσώπευε εκείνο το καθεστώς των ασυνείδητων κακοποιών. (Λες και ο δυτικός κόσμος έδειχνε ενδιαφέρον γι’ αυτές τις προειδοποιήσεις, που αργότερα αποδείχτηκαν ότι δεν ήσαν παρά μόνο πολύ καλά δικαιολογημένες!) Και θυμάμαι μεταξύ αυτών των επισκεπτών τα σοβαρά, μελαψά χαρακτηριστικά του Τζούλιους Χαίϋ, του Ούγγρου δραματουργού που είχε καθιερωθεί σαν ένας από τους κορυφαίους θεατρικούς συγγραφείς στο προχιτλερικό Βερολίνο: γλυκομίλητος, με βαθειά μελαγχολικά μάτια. Το τελευταίο έργο του, το είχε σκηνοθετήσει ο Μαξ Ράϊνχαρτ στο Deutsches Theater— και παιζόταν ακόμα το έργο όταν οι ναζί κατέλαβαν το περίφημο θέατρο. Κομμουνιστής, ο Χαίϋ συγκρούστηκε με τις αυστριακές αρχές μετά τον σύντομο εμφύλιο πόλεμο τον Φεβρουάριο του 1934 (όταν οι Σοσιαλδημοκράτες καταπνίγηκαν από το Αυστριακό Καθολικό-Φασιστικό κόμμα). Πέρασε μερικούς μήνες στην φυλακή και μετά την αποφυλάκισή του μετανάστευσε στη Σοβιετική Ένωση.

Ο Τζούλιους Χαίϋ φιγουράρει έντονα σ’ ένα βιβλίο που, για πρώτη φορά, δίνει μια λεπτομερή έκθεση της μοίρας των γερμανών συγγραφέων που μετανάστευσαν στην «πατρίδα των ανά τον κόσμο σοσιαλιστών»(1). Ο συγγραφέας, Νταίηβιντ Πάϊκ, ένας αμερικανός λόγιος που κατόρθωσε να εξετάσει τα αρχεία μερικών επιφανών γερμανών εμιγκρέ στην Σοβιετική Ένωση, καθώς επίσης και ντοκουμέντα στην Ουγγαρία (π.χ. το αρχείο Γκέοργκ Λούκατς) και στην Ανατολική Γερμανία, δίνει μια πολύ αποκαλυπτική αναφορά της τραγικής ιστορίας της γερμανικής φιλολογικής μετανάστευσης. Ανάμεσα στους πρωταγωνιστές αυτής της ιστορίας βρίσκουμε τον Μπέρτολτ Μπρεχτ, αυτόν τον υποδειγματικό εκπρόσωπο της εξόριστης γερμανικής φιλολογίας. Αν και ο Μπρεχτ δεν ήταν ένας από τους γερμανούς εμιγκρέ στην ΕΣΣΔ, αναμίχθηκε βαθειά σε γεγονότα ως επισκέπτης, φίλος πολλών από τα πλέον εξέχοντα μέλη της μετανάστευσης, και επίσης ως συντάκτης —από κάποια απόσταση— του πρωτοποριακού γερμανικού εμιγκρέ περιοδικού, που τυπωνόταν στην Μόσχα. Η πρόσφατη δημοσίευση της πρώτης συλλογικής έκδοσης της αλληλογραφίας του Μπρεχτ(2) —παρ’ όλα αυτά ελλιπής, και φανερά λογοκριμμένη για πολιτικούς και προσωπικούς λόγους, πολύ καλά γνωστούς στους κληρονόμους του Μπρεχτ και στον δυτικογερμανό εκδότη του —συμπληρώνει ουσιαστικά αυτήν την πλευρά της ιστορίας των εξόριστων γερμανών συγγραφέων στην Αυτοκρατορία του Στάλιν. Μια πολύ καλογραμμένη και ντοκουμενταρισμένη μελέτη για τα χρόνια του Μπρεχτ κατά την τελική εξορία του στην Αμερική, που δημοσιεύτηκε το 1980, προσφέρει μια διαφωτιστική αντίθεση(3).

Έτσι ο Μπρεχτ προσφέρει ένα χρήσιμο φακό για κάποιες ανακλάσεις πάνω στο «πολιτιστικό σοκ» και την επακόλουθη διαδικασία οδυνηρής προσαρμογής —ή ολοκληρωτικής αποτυχίας για προσαρμογή— που διαμόρφωσε τις τύχες πολλών εξεχόντων λόγιων εξόριστων, εγκατεστημένων στα δύο άκρα του μη ναζιστικού κόσμου. Είναι, σίγουρα, ένα κάπως αξιοπρόσεκτο φαινόμενο: διότι τονίζει την δύσκολη θέση των Ευρωπαίων που βρέθηκαν αντιμέτωποι με τις τελείως ξένες νοοτροπίες και παραδόσεις των δύο νέων Υπερδυνάμεων, που έμελλαν να γίνουν σύντομα κυρίαρχες στην διαμόρφωση των παγκόσμιων γεγονότων στο δεύτερο μισό του αιώνα, και οι κληρονόμοι της ευρωπαϊκής πνευματικής κληρονομιάς, —κι όμως αποκλίνουσες απ’ αυτήν βίαια και έντονα.




Αγοραίος

Γεώργιος Α. Πανέτσος - Μαριλένα Ζ. Κασιμάτη, Η «Hellenische Renaissance» του Θεοφίλου Χάνσεν.
Μια επινοημένη παράδοση στην αρχιτεκτονική του 19ου αιώνα. Ο Θεόφιλος Χάνσεν γεννήθηκε το 1813, τη χρονιά που η χώρα του πτώχευε υπό την πίεση ενός...

James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” «, μου είπε ο Μενάρ, «ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.