Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 22 Ιανουαρίου 2013 05:27 πμ

Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία


Η αγένεια και η υπεροψία του Μπρεχτ, που έθιξε τόσο πολλούς ανθρώπους του θεάτρου με τους οποίους ήλθε σε επαφή (και των οποίων τις απόψεις συγκέντρωσε ο Λάϊον), μπορεί να ειδωθεί κατά ένα μεγάλο μέρος σαν έκφραση της ανησυχίας του γι’ αυτήν την κατάσταση των πραγμάτων, και της περιφρόνησής του για τις αισθητικές απόψεις που συνάντησε. Όπως αναφέρει ο Λάϊον, «η μεγάλη νεοϋορκέζικη αποικία των γερμανών προσφύγων… ποτέ δεν ξεπέρασε την απόλυτη περιφρόνησή της για τα αμερικανικά θέατρα που βασιζόταν σε βάσιμα παράπονα, και εν μέρει σε άγνοια.» Ο Μπρεχτ είχε αυτή την στάση ακόμη και στην πρώτη επαφή του με το αμερικανικό θέατρο στα 1935. «Ο Μανουέλ Γκομέζ θυμάται ότι ήταν «τρομερά ματαιόδοξος… τρομερά ενεργητικός, τρομερά ισχυρογνώμων, τρομερά σαρκαστικός, τρομερά δύσκολος». Ο Άλμπερτ Μάλτζ, που θίχτηκε από την «συνειδητή υπεροψία» του, παραδέχεται ανοικτά ότι έφθασε να τον σιχαίνεται σαν άνθρωπο, ακόμα και γιατί η δυσοσμία από το άπλυτο σώμα του (ο Μπρεχτ απεχθανόταν το μπάνιο) ήταν μια δοκιμασία για όποιον καθόταν δίπλα του. Ο Τζωρτζ Σκλαρ σύγκρινε τον Μπρεχτ με τον Χίτλερ και είδε σ’ αυτόν «την ίδια αποπληκτική απόλαυση, την ίδια μεγαλοστομία και τα ίδια ουρλιαχτά που ήσαν συνδεδεμένα με τον γερμανό δικτάτορα». Αυτή δεν θα ήταν η πρώτη ή η τελευταία φορά που κάποιος θα έκανε αυτή την καθόλου κολακευτική σύγκριση…».

Ο Έρικ Μπέντλεϋ, ένας από τους αφοσιωμένους υποστηρικτές

και υπέρμαχους του Μπρεχτ στην Αμερική από την αρχή, γνώριζε επίσης πολύ καλά τον θυμό του Μπρεχτ, την καχυποψία του και τη πονηρία του σε θέματα εκχώρησης μεταφραστικών δικαιωμάτων σε διάφορους ανθρώπους χωρίς να τους λέει τις διάφορες γνώμες που άλλαζε. Ένα γράμμα του Μπέντλεϋ αναφέρει: «Δεν έχει ούτε καλούς τρόπους, ούτε την στοιχειώδη ευπρέπεια. Ζει με την δική του θεωρία ότι είναι αδύνατον να συμπεριφερθεί κανείς καλά σ’ αυτήν την κοινωνία… Είναι σαν τον Ντούμπεντατ στο «The Doctor’s Dilemma —παλιάνθρωπος αλλά καλλιτέχνης.»

Ο Ου. Χ. Ώντεν επανάλαβε το ίδιο συναίσθημα όταν εξέφρασε τη γνώμη ότι ο Μπρεχτ ήταν «ένας σπουδαίος συγγραφέας αλλά ένας πολύ δυσάρεστος άνθρωπος». Πρέπει, παρ’ όλα αυτά, να έχουμε υπ’ όψιν μας ότι ο Μπρεχτ σκόπιμα υιοθέτησε αυτή την εικόνα. Ήθελε να φαίνεται σκληρός και ασυμβίβαστος• ήθελε να σοκάρει όσους αντιπαθούσε και απέρριπτε.

Υπάρχει έτσι ένας περίεργος παραλληλισμός μεταξύ των εμπειριών που είχε ο Μπρεχτ κατά την πνευματική και ιδεολογική διαμονή του στην Σοβιετική Ένωση ως συντάκτης του Das Wort και μαχητής στο φιλολογικό Λαϊκό Μέτωπο στα μέσα του ’30 αφ’ ενός και των έξι χρόνων που έζησε το Χόλυγουντ και πάλαιψε να φτάσει στο Μπροντγουαίη αφ’ ετέρου.

Και στις δύο χώρες συνάντησε επίσημη ή «κατεστημένη» εχθρότητα για τις πρωτοποριακές καλλιτεχνικές ιδέες του —και ακόμη περισσότερο, η κινηματογραφική βιομηχανία στην Καλιφόρνια καταγινόταν με αισθηματικό «κίτς» διότι απέφερε περισσότερα στα σημεία. Αντίστοιχα, η Σοβιετική Ένωση του Στάλιν απέρριπτε την δύσκολη και απαιτητική πρωτοποριακή τέχνη διότι παρέμεινε ακατανόητη για τις μάζες και ως εκ τούτου ακατάλληλη σαν προπαγάνδα αναπτέρωσης του ηθικού —ήταν δηλαδή μέ άλλα λόγια, κατά τήν φράση των μεγιστάνων του Χολυγουντ, «δηλητήριο του ταμείου». Σ’ αυτό το συγκεκριμένο σημείο η εμποροκρατία και η απελπισμένη ανάγκη του ολοκληρωτικού καθεστώτος για δημόσια επιδοκιμασία είναι ακριβώς αντίστοιχες. Για έναν διανοούμενο πρωτοπόρο καλλιτέχνη σαν τον Μπρεχτ, το γούστο που εκπροσωπούσε «το καλό ταμείο» ή η «καλή προπαγάνδα» —αποτελούσε ένα είδος μικρομπουρζουάδικης αισθητικής του φιλισταίου: στην πραγματικότητα, κάθε τι που ο διανοούμενος σιχαίνεται έως θανάτου. Ο πειραματικός πρωτοπόρος της νέας αισθητικής πρέπει να είναι τουλάχιστον πάνω απ’ όλα, ένας ελιτιστής. Στην Γερμανία, όπου Bildung σήμαινε ανέκαθεν μια κοινωνική καθιέρωση, η κοινή γνώμη ήταν ανεκτική προς αυτή την κατάσταση πραγμάτων. Ακόμη και εκείνοι που αντιπαθούσαν την «προοδευτική» τέχνη τοποθετούσαν υψηλά τον προοδευτικό καλλιτέχνη. Σε τελική ανάλυση, ήσαν οι καλλιτέχνες και οι φιλόσοφοι (τους οποίους μετά δυσκολίας μπορούσαν να κατανοήσουν) αυτοί που κατέστησαν ικανή την Γερμανία να κερδίσει εθνικό γόητρο και να γίνει αποδεκτή από την Ευρώπη τον 18ο και 19ο αιώνα, ενώ άλλα σημαντικότερα έθνη διέπρεπαν σε διάφορες επιδιώξεις (π.χ. στην απόκτηση υπερπόντιων αυτοκρατοριών).

Στην Σοβιετική Ένωση αυτό το μοντέλο ίσχυσε όσο οι καλλιτέχνες και συγγραφείς κανακεύονταν από το καθεστώς. Όταν όμως, μετά την πρώτη ευφορία των οργίων της πρωτοποριακής τέχνης, ο Στάλιν συνειδητοποίησε ότι αυτή η πρωτοπορία δεν είχε απήχηση στην μάζα, αυτοί οι χαϊδεμένοι καλλιτέχνες αναγκάστηκαν, μέσω δρακόντειων μέτρων, να κοντύνουν και να γίνουν σκέτα όργανα μιας μέτριας έως κακόγουστης, επίσημης αισθητικής για φιλισταίους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες οι εμπορικοί παράγοντες αυτόματα υπαγόρευσαν μια παρόμοια κατάσταση πραγμάτων. Οι συγγραφείς των μπεστ-σέλλερ και των επιτυχιών του Μπροντγουαίη απολάμβαναν τόσα προνόμια όσα και οι σοβιετικοί αντίστοιχοί τους. Η μικρή διαφορά ήταν ότι στην Σοβιετική Ένωση οι πρωτοπόροι συγγραφείς (όπως ο φίλος του Μπρεχτ Τρετυάκωφ) εκτελέστηκαν, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες αναγκάζονταν να αργοπεθαίνουν σε ελεεινές σοφίτες στο Κάτω Ηστ Σάΐντ ή να διδάσκουν «δημιουργικό γράψιμο» σε κολλέγια για ένα ξεροκόμματο. Κι ενώ στην Σοβιετική Ένωση ο Μπρεχτ κατάλαβε πως θά ‘ταν συνετό να μην δημοσιεύσει τις απόψεις του για την τέχνη, στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορούσε να είναι όσο ήθελε αυθάδης και ελεύθερος να πει την γνώμη του.




Αγοραίος

Αγοραίος
ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν...

James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” «, μου είπε ο Μενάρ, «ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.