Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 22 Ιανουαρίου 2013 05:27 πμ

Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία



Ο Μπρεχτ περιφρονούσε το «πολιτιστικό τοπίο» των Ηνωμένων Πολιτειών, ακριβώς γιατί η χώρα του φαινόταν (δίκαια ίσως) σαν μια αχανής μικροαστική περιοχή, με μικροαστικά γούστα στην επίπλωση, την αρχιτεκτονική, την τροφή και την τέχνη. Ο «μαρξισμός» του Μπρεχτ ήταν ουσιαστικά μια αντίδραση κατά του τρόπου ζωής του Kleinbürger, του μικροαστού. Νόμιζε ότι η εναλλακτική λύση ήταν ένας αληθινά «προλεταριακός» πολιτισμός. Όμως, η συμπεριφορά του και οι διακηρύξεις του έδειχναν πάρα πολύ καθαρά ότι αυτό που πραγματικά εξέφραζε, αυτό που πραγματικά του φαινόταν σαν μια ιδανική εκλογή, ήταν στην πραγματικότητα, το ακριβώς αντίθετο του «προλεταριακού» —δηλαδή, η θέση στην ελίτ και την πρωτοπορεία του πλέον προοδευτικού από τους Bildungsbürger (το μορφωμένο τμήμα της γερμανικής κοινωνίας που κέρδιζε την κοινωνική θέση του πηγαίνοντας στο θέατρο, διαβάζοντας τα τελευταία βιβλία και ήταν Au fait για την νέα ζωγραφική και γλυπτική). Η στάση του Μπρεχτ προς την Αμερική είναι όμοια μ’ αυτήν εκατοντάδων άλλων γερμανών διανοούμενων προσφύγων που δεν μπόρεσαν ποτέ να συμφιλιωθούν με μια χώρα που δεν είχε Εθνικό Θέατρο (για να μην αναφέρουμε τα καφενεία – στέκια των καλλιτεχνών) και περιφρονούσε τους κακοπληρωμένους ατημέλητους διανοούμενους. Το ότι σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες η θέση των διανοούμενων έχει αλλάξει, το ότι υπάρχουν επιχορηγούμενα θέατρα και το ότι ο Γερμανός τύπος του Bildungsbürger (π.χ. ο Χένρυ Κίσσινγκερ) μπορεί να φθάσει σε ανώτερες θέσεις στο οικοδόμημα της εξουσίας, μπορεί σε μεγάλο μέτρο να είναι μια από τις παρενέργειες της εισροής των γερμανών διανοούμενων αυτού του είδους στις δεκαετίες του ’30 και ’40.

Πολλοί από αυτούς τους γερμανούς μετανάστες κατάφεραν να συμφιλιωθούν με το νέο περιβάλλον τους και, τελικά, συνεισέφεραν στην προοδευτική μεταμόρφωσή του κατά το δικό τους πρότυπο. Ο Μπρεχτ δεν ήθελε τίποτα τέτοιο, αυτό. Σε ένα ποίημα που έγραψε όταν ακόμη ήταν στην Δανία στα 1937, ο Μπρεχτ είχε διαμαρτυρηθεί για την ετικέττα του «εμιγκρέ» που είχαν κολλήσει στους γερμανούς πρόσφυγες.

Ο Λάϊον παραθέτει ένα φάκελλο του FBI για τον Μπρεχτ, με χρονολογία 1943, που αναφέρεται σ’ αυτό το ποίημα. «Πιστεύεται ότι η αντικατάσταση της λέξης ‘μετανάστευση’ με την ‘εξορία’ είναι μια ένδειξη ότι τα άτομα που συνδέονται με τον Μπρεχτ δεν θεωρούν τους εαυτούς των μετανάστες εδώ, αλλά θεωρούν ότι είναι μάλλον εξόριστοι που περιμένουν να γυρίσουν στην Ευρώπη».

Ο πράκτορας του FBI σ’ αυτήν την περίπτωση έπιασε το νόημα. Ο Μπρεχτ δίσταζε για αρκετό καιρό πριν αρχίσει τις διαδικασίες για να επιστρέψει στην Ευρώπη. Δεν του άρεσε η ιδέα να ζήσει σε μια ρημαγμένη Γερμανία, και η αλληλογραφία του δείχνει ότι σκεπτόταν την Ελβετία, την Β. Ιταλία, την Αυστρία. Και όταν τελικά, στα 1948-49, αποφάσισε να εγκατασταθεί στο Ανατολικό Βερολίνο, συνέχισε να πιέζει για αυστριακή υπηκοότητα, την οποία τελικά απόκτησε• έτσι έζησε στην Ανατολική Γερμανία σαν ένας Auslander, ένας ξένος. (Ίσως θυμόταν ότι στην Σοβιετική Ένωση εκείνοι που είχαν αποκτήσει σοβιετική υπηκοότητα εκτελέστηκαν, ενώ οι ξένοι είχαν μια ευκαιρία να απελαθούν.)

Η μοίρα του εξόριστου ποιητή είναι γεμάτη ειρωνείες. Ο Μπρεχτ είχε μείνει δεκαπέντε χρόνια στο εξωτερικό, νοσταλγώντας την θεατρική ζωή, τις ανέσεις και την θέση που κατείχε ένας καλλιτέχνης και διανοοούμενος σε μια χώρα των Bildungsbürger∙ όμως, ακριβώς η εμπειρία μιας τόσο μακράς διαμονής στον μεγάλο κόσμο, με τις τεράστιες διαστάσεις του, έκανε την πολυπόθητη πατρίδα να φανεί περιορισμένη και μικρή μόλις γύρισε σ’ αυτήν. Σε μια από τις πρώτες καταχωρήσεις στο ημερολόγιο του μετά την επιστροφή του στο Ανατολικό Βερολίνο, ο Μπρεχτ μιλά για «την δύσοσμη αναπνοή του επαρχιωτισμού» που τον φύσιξε κατά πρόσωπο σε μια δεξίωση όπου συνάντησε μερικούς από τους ανώτερους αξιωματούχους του καθεστώτος της Ανατολικής Γερμανίας.

Ο Μπρεχτ έφυγε από τις Ηνωμένες Πολιτείες το φθινόπωρο του 1947, μια μέρα μετά την παρουσίασή του προ της Επιτροπής για τις Δραστηριότητες των Μη Αμερικανών στην κινηματογραφική βιομηχανία. Τον είχαν συγχαρεί για την τόσο συνεργατική παρουσία του, Αλλά δεν χάρισε ούτε λέξη υποκρινόμενος με απλή πονηριά ότι ήταν ένας ξένος του οποίου τα αγγλικά δεν ήταν απλώς αρκετά καλά για να καταλάβει περί τίνος επρόκειτο τα όσα συνέβαιναν. Από μια άλλη παράξενη ειρωνεία, έξι μήνες αφού είχε φύγει από τις Ηνωμένες Πολιτείες έλαβε ένα βραβείο από την Αμερικανική Ακαδημία Γραμμάτων (1.000 δολλάρια, ένα γερό ποσό στα 1948). Στις 5 Απριλίου 1948 έγραψε (στα αγγλικά) στον Πρόεδρο της επιτροπής χορηγήσεων: «Σας ευχαριστώ για την τιμή που μου κάνατε. Σε μια εποχή σαν την σημερινή ένα βραβείο είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό. Δυστυχώς δεν είμαι σε θέση να παρακολουθήσω την ετήσια τελετή καθώς προς το παρόν διαμένω στην Ελβετία…»






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Ο Μπρεχτ περιφρονούσε το «πολιτιστικό τοπίο» των Ηνωμένων Πολιτειών, ακριβώς γιατί η χώρα του φαινόταν (δίκαια ίσως) σαν μια αχανής μικροαστική περιοχή, με μικροαστικά γούστα...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...