Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 22 Ιανουαρίου 2013 05:27 πμ

Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία



Η πρόκληση προκάλεσε μια απάντηση ενός αναγνώστη με την υπογραφή Ενας φίλος των Σοβιετικών που υποστήριξε ότι οι σοβιετικοί ηγέτες «… απεχθάνονται τον φασισμό όχι λιγότερο από ότι εμείς• όμως χρειάζονται τις γερμανικές μηχανές για τα σοσιαλιστικά εργοστάσια. Και πάνω από κάθε τι άλλο —κι αυτό ενδιαφέρει εξ ολοκλήρου όλους μας— χρειάζονται ειρήνη• να, γιατί πρέπει να διατηρήσουν καλές σχέσεις με τον μεγάλο και απειλητικό γείτονα στην Δύση, ακόμη κι αν η ψυχοσύνθεσή τους τους πιέζει προς την άλλη κατεύθυνση. Τέτοια κίνητρα Realpolitik και όχι συναισθηματισμοί, είναι αποφασιστικά!».

Έτσι, η στάση της Σοβιετικής Ένωσης απέναντι στους πρόσφυγες, πολιτικούς καθώς επίσης και φυλετικούς, από την ναζιστική Γερμανία. Ήταν πολύ περισσότερο άξεστη από αυτήν μερικών άλλων χωρών που είχαν συχνά κατηγορηθεί ότι απέκλειαν τους πρόσφυγες ή τούς έδιναν δύσκολα άδεια εισόδου. Βεβαίως η Αυστρία και η Τσεχοσλοβακία (για να αναφέρουμε μόνο δύο γείτονες της Γερμανίας πολύ περισσότερο —απ’ όσο η ΕΣΣΔ— εξαρτημένες από την καλή θέληση του Χίτλερ) δέχτηκαν πολλές χιλιάδες προσφύγων όπως έκαναν η Ολλανδία, η Γαλλία και οι Σκανδιναβικές χώρες. Ο Μπρεχτ, σε τελική ανάλυση, εγκαταστάθηκε στην Δανία χωρίς μεγάλη δυσκολία, έχοντας πριν δοκιμάσει υποδειγματικές συνθήκες ζωής στην Αυστρία, Τσεχοσλοβακία, Ελβετία, Γαλλία και Αγγλία.

Και όμως, την ίδια εποχή, τεχνικοί και «ειδικοί» από την Γερμανία επάνδρωναν με γρήγορο ρυθμό την Σοβιετική Ένωση. Οι αριστεροί πρόσφυγες θεωρούνταν ότι ήσαν πιο χρήσιμοι στις «καπιταλιστικές» χώρες όπου θα αποτελούσαν μια διασπαστική και υπονομευτική δύναμη. Στα 1934, ο Νταίηβιντ Πάϊκ αναφέρει ότι η Έλενα Στάσσοβα, γενική γραμματέας της Διεθνούς Ανακούφισης Κόκκινων (η οργάνωση υποτίθεται πως βοηθούσε αριστερούς πρόσφυγες) είπε σ’ έναν αντιπρόσωπο του Οργανισμού για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα ότι «αυτό που είχε μεγαλύτερη σημασία δεν ήταν άσυλο στην ΕΣΣΔ αλλά η απόσπαση σωστού ασύλου από τις καπιταλιστικές χώρες…»

Παρ’ όλα αυτά, σημαντικοί λειτουργοί, συμπεριλαμβανομένου κι ενός αριθμού συγγραφέων, απέκτησαν το δικαίωμα να εγκατασταθούν στην Σοβιετική Ένωση που τους δόθηκαν διάφορες εργασίες στην προπαγανδιστική μηχανή, την διοίκηση της Ενώσεως Συγγραφέων, την οργάνωση διεθνών συνεδρίων κ.λπ. Όταν η επίσημη γραμμή άλλαξε, και υποστήριξε την προάσπιση του «Λαϊκού Μετώπου» όλων των αντιναζιστικών δυνάμεων, αυτοί οι γερμανοί συγγραφείς (όπως ο Γιοχάννες Ρ. Μπέχερ που αργότερα έγινε Υπουργός Πολιτισμού στην Ανατολική Γερμανία) απέκτησαν μεγαλύτερη σπουδαιότητα. Αλλά ακόμη και τότε οι Κομμουνιστές διανοούμενοι που χρειάζονταν ακριβώς σ’ αυτές τις εργασίες συχνά είχαν μεγάλη δυσκολία στην απόκτηση των απαραίτητων αδειών (και των εξόδων ταξιδιού) για να ξεκινήσουν για την Σοβιετική Ένωση.

Όσοι κατάφεραν να βρουν άσυλο στην Σοβιετική Ένωση πιέζονταν σοβαρά να πάρουν σοβιετική υπηκοότητα. Εάν υπέκυπταν δεν χρειάζονταν να ανανεώσουν τις άδειες παραμονής τους, και απαλλάσσονταν από διάφορους άλλους περιορισμούς. Αργότερα, όταν άρχισε το κύμα τρόμου του Στάλιν, η απόφαση να διαλέξουν ή όχι την σοβιετική υπηκοότητα αποδείχτηκε μοιραία για πολλούς απ’ αυτούς τους διανοούμενους. Εκείνοι που είχαν διστάσει, και κράτησαν τα γερμανικά διαβατήριά τους, διακινδύνευαν να απελαθούν, ενώ οι σοβιετικοί υπήκοοι αντιμετωπίζονταν σαν προδότες και συχνά θανατώνονταν.

Ο Πάϊκ δίνει τεκμήρια των θυμάτων της σταλινικής τρομοκρατίας μεταξύ γερμανών συγγραφέων, δημοσιογράφων και ηθοποιών και η λίστα είναι μεγάλη και τραγική: Χέργουορθ Βάλντεν (συντάκτης πρωτοπόρου βερολινέζικου εξπρεσσιονιστικού περιοδικού) η Βάλι Άντλερ (η κόρη του ψυχαναλυτή Άλφρεντ Άντλερ)• ο Χάνς Γκούντερ (ένας κορυφαίος κομμουνιστής θεωρητικός συγγραφέας ενός σημαίνοντος βιβλίου για την ναζιστική ιδεολογία, συνελήφθη ως κατάσκοπος στην ΕΣΣΔ διότι, για να το γράψει είχε συλλέξει ναζιστικές δημοσιεύσεις)• ο Χάϊν Νιούμαν (του οποίου η εργασία ως πράκτορα της Κομιντέρν στην Κίνα είχε εμπνεύσει το αριστούργημα του Μπρεχτ Die Massnahme) και πολλοί από τους φίλους του Μπρεχτ, Γερμανοί καθώς επίσης και Ρώσοι. Μεταξύ αυτών ήσαν μερικοί από τους στενώτερους συνεργάτες του Μπρεχτ κατά την μετανάστευσή του στην Ελβετία: ο πρωτοπόρος μυθιστοριογράφος Έρνστ Ότβαλτ, και η σύζυγός του, Βαλτράουτ Νίκολας• ο σοβιετικός μέντωρ του που είχε μεταφράσει μερικά από τα πρώτα έργα του, ο ρώσος συγγραφέας Σεργκέϊ Τρετυάκωφ• και ένας από τους μεγάλους έρωτες της ζωής του Μπρεχτ, η ηθοποιός Καρόλα Νέχερ, αθάνατη ως Πόλλυ της κινηματογραφικής ταινίας του Τζ. Γ. Πάμποτ «Η Όπερα της Πεντάρας».

Η αντιμετώπιση της πραγματικότητας της σταλινικής τρομοκρατίας υπήρξε για έναν φανατικό μαρξιστή και υποστηρικτή της γραμμής του σοβιετικού κόμματος, μια απελπισμένη πρόκληση. Τα γράμματα του Μπρεχτ δείχνουν πάρα πολύ καλά μέχρι που έφθασε προσπαθώντας να αναγκάσει τον εαυτό του να δεχτεί όσα συνέβαιναν σαν δίκαια και αναπόφευκτα. Σ’ έναν άνθρωπο της δικής του υψηλής ευφυΐας αυτό κατέληξε σε ένα είδος πνευματικής αυτοκτονίας, μια Sacrificium Intellectus, και τα γράμματά του δείχνουν ότι είχε επίγνωση αυτής της κατάστασης.






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Η πρόκληση προκάλεσε μια απάντηση ενός αναγνώστη με την υπογραφή Ενας φίλος των Σοβιετικών που υποστήριξε ότι οι σοβιετικοί ηγέτες «… απεχθάνονται τον φασισμό όχι...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...