Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 22 Ιανουαρίου 2013 05:27 πμ

Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία



Τελικά ο Μπρέντελ τα παράτησε. Πήγε στην Γαλλία κι αργότερα στην Ισπανία όπου έπαιξε ένα ρόλο στον εμφύλιο πόλεμο. Την θέση του ανέλαβε ο Φρίτς Έρπενμπεκ, ένας κατώτερος υπάλληλος του Κόμματος, ο οποίος αργότερα εξελίχθηκε σε εξέχουσα προσωπικότητα στην Ανατολική Γερμανία.

Έγιναν σημαντικές προσπάθειες από όλους τους ενδιαφερομένους να πεισθούν τα πλέον εξέχοντα μέλη από τους εμιγκρέδες της γερμανικής φιλολογίας να συνεργαστούν στο Das Wort. Όλοι οι ενδιαφερόμενοι προσπάθησαν επίμονα να κερδίσουν τον Χάινριχ Μαν. Όμως και αυτός, παρ’ όλο που συμφωνούσε με την γραμμή του Κομμουνιστικού Κόμματος πολύ περισσότερο από τον αδελφό του Τόμας, αρνήθηκε να συνεργασθεί —πιθανώς διότι, όταν του πρότειναν να γίνει ένας από τους συντάκτες στα 1936, είχε ζητήσει τακτικό μισθό και του είχαν πει ότι αυτό ήταν αδύνατο.

Η έναρξη των αποκαλυπτικών δικών της Μόσχας, ένα μήνα μετά την κυκλοφορία του πρώτου τεύχους του Das Wort, δυσκόλεψε επίσης την αύξηση της επιθυμητής γκάμας συνεργατών. Ένα από τα πρώτα επεισόδια είχε επίκεντρο μια κριτική του μυθιστορήματος «Ψωμί και Κρασί» του Ίνάτσιο Σιλόνε. Ζητήθηκε από τον Έρνεστ Ότβαλτ να του επιτεθεί με μια κριτική, αλλά ο Μπρεχτ «… ήταν αντίθετος με κάθε είδους πολεμική εναντίον του Σιλόνε- και η Μαρία Όστεν, σε μια επιστολή στην Μόσχα, απείλησε ότι θα δημιουργούσε σάλο αν δημοσιευόταν η κριτική του Ότβαλτ. Μολαταύτα, όταν το γράμμα της Όστεν έφθασε στην Σοβιετική Ένωση, ο Ότβαλτ είχε ήδη γράψει ένα προσωπικό γράμμα στον Σιλόνε και ο τελευταίος είχε αποφασίσει να απαντήσει» καί τά δύο γράμματα θά δημοσιεύονταν μετά στo Das Wort.»

Πριν όμως προλάβει ο Σιλόνε να γράψει την απάντησή του άρχισαν οι Δίκες της Μόσχας. Ο Σιλόνε δεν το θεώρησε πλέον επιτρεπτό να δημοσιευθεί το κείμενό του σε ένα περιοδικό ολοκληρωτικά εξαρτώμενο από την Μόσχα. Αντ’ αυτού δημοσίευσε μια ανοικτή επιστολή προς το Das Wort σε μια ελβετική εφημερίδα, επικρίνοντας δριμύτατα τις κραυγαλέα ψεύτικες κατηγορίες που στρέφονταν εναντίον ανθρώπων όπως ο Τρότσκυ, ο Μπουχάριν και ο Ράντεκ. Απέδειξε ότι οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνταν από την σταλινική τρομοκρατία ήσαν όμοιες με εκείνες των φασιστών και των ναζί εναντίον των οποίων αγωνιζόταν με όλες του τις δυνάμεις και δήλωσε ότι «αρνείται να γίνει φασίστας, και βεβαίως ούτε κόκκινος φασίστας…». Η δήλωση του Σιλόνε (που δημοσιεύθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 1936) έφερε σε πολύ δύσκολη θέση τους συντάκτες του Das Wort. Ζήτησαν από τον Ερνστ Μπλοχ, τον λαμπρό, καλοκάγαθο και ιδεαλιστή συνοδοιπόρο φιλόσοφο, που βρισκόταν τότε στην Πράγα, να γράψει μια απάντηση. Το έκαμε, αλλά το άρθρο του δεν δημοσιεύτηκε. Σε ερωτήσεις φίλων του Μπλόχ στην Πράγα, ο Μπρέντελ αναγκάστηκε να απαντήσει στις 4 Ιανουαρίου 1937: «Προέκυψε κάτι ανόητο σχετικά με τον Μπλόχ. Παρέθεσε πολλά αποσπάσματα από το μυθιστόρημα και αυτό δεν επιτρέπεται εδώ˙ όμως, δεν ξέρω πώς να του το εξηγήσω…»

Τον Νοέμβριο του 1936 ο Ότβαλτ και ο Χάνς Γκοϋντερ συνελήφθησαν. Τα ονόματά τους εξαφανίστηκαν από τον κατάλογο των συνεργατών στο εξώφυλλο του περιοδικού. Και οι οξύνοες στο εξωτερικό πρόσεξαν αυτές τίς παραλήψεις.

Τόσον μεγάλες ήσαν οι πρακτικές δυσκολίες της διοχέτευσης του περιοδικού στην αγορά και της διαβίβασης των χειρογράφων στην Μόσχα ώστε πριν από το τέλος του 1937 ο Φόυχτβάνγκερ και ο Μπρεχτ έστειλαν ενα τελεσίγραφο: Θα παραιτούνταν από συντάκτες εκτός και αν γινόταν κάτι δραστικό. Σαν αποτέλεσμα ιδρύθηκε ένα γραφείο του Das Wort στο Παρίσι με την Μαρία Όστεν τοπική βοηθό συντάκτου.

Οι δυσκολίες του Μπρεχτ με το περιοδικό είχαν ακόμα μια πιο βασική πλευρά. Από το φθινόπωρο του 1937, όταν ο Κλάους Μαν δημοσίευσε ενα άρθρο που επιτίθετο κατά του πρωτοπόρου εξπρεσιονιστή ποιητή Γκότφριντ Μπέν ο οποίος υποστήριζε τον ναζισμό, το Das Wort έγινε το φόρουμ γι’ αυτό που από τότε είναι γνωστό ως η μεγάλη «Διαμάχη του Εξπρεσιονισμού». Στην πράξη, αυτό δεν ήταν παρά μια προσπάθεια να αναγκάσουν τούς γερμανούς μετανάστες συγγραφείς ν’ ακολουθήσουν την πεπατημένη του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού» όπως διακηρύσσετο από τον Στάλιν και τον πιστό ακόλουθό του σε πολιτιστικά θέματα Αντρέϊ Ζντάνοφ.

Μεταξύ των γερμανών εξόριστων συγγραφέων ο κύριος εκπρόσωπος αυτής της επίσημης γραμμής ήταν (ή φαινόταν πως ήταν) ο Γκέοργκ Λούκατς(4), ο περισσότερο τιμώμενος από τους φιλολογικούς θεωρητικούς μαρξιστές, που θαύμαζε θερμά τους μεγάλους ρεαλιστές του 19ου αιώνα από τον Ουώλτερ Σκότ έως τον Μπαλζάκ, και θεωρούσε τον Τόμας Μάν ως τον μεγαλύτερο από τους σύγχρονους συγγραφείς, παρά το γεγονός ότι ήταν «μπουρζουά» μέχρι το κόκκαλο. Αυτή η διαμάχη έγινε με όρους μαρξιστικής φρασεολογίας και με όλα τα αποσπάσματα από τις λιγοστές αναφορές του Μαρξ και του Έγκελς στην λογοτεχνική αισθητική. Συνοψίσθηκε σε ένα πολύ απλό κεντρικό σημείο: η πρωτοποριακή λογοτεχνία και ο πειραματισμός ήσαν δύσκολο να γίνουν κατανοητά από τις μάζες, και γι’αυτό δεν ήσαν πολύ αποτελεσματικά για προπαγάνδα. Ακόμη και «ο ρεαλισμός», αν πήγαινε πολύ μακριά στην περιγραφή κοινωνικών αληθειών σε μια χώρα όπως η Σοβιετική Ένωση, θα ήταν αντιπαραγωγικός. Ως εκ τούτου ο «σοσιαλιστικός ρεαλισμός» έπρεπε όχι μόνον να είναι παραδοσιακός, με μια προσκόλληση στον τρόπο αφήγησης του 19ου αιώνα, αλλά επίσης να συγκεντρώνεται στις θετικές πλευρές της πραγματικότητας. Έπρεπε να είναι αισιόδοξος, να επιβεβαιώνει την ζωή, να βλέπει τα πράγματα όχι όπως πραγματικά φαίνονται αλλά όπως θα έπρεπε να φαίνονται σε μια ιδανική σοσιαλιστική κοινωνία. Έτσι το υπερ-ρεαλιστικό και ιμπρεσιονιστικό «ρεπορτάζ» και ντοκυμαντερίστικο στυλ των σοβιετικών συγγραφέων όπως ο Τρετυάκωφ και ο εξπρεσιονιστικός κάπως σουρρεαλιστικός πειραματισμός συγγραφέων όπως ο Μπρεχτ κηρύχτηκαν εκτός νόμου.






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Τελικά ο Μπρέντελ τα παράτησε. Πήγε στην Γαλλία κι αργότερα στην Ισπανία όπου έπαιξε ένα ρόλο στον εμφύλιο πόλεμο. Την θέση του ανέλαβε ο Φρίτς...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...