Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 19 Φεβρουαρίου 2013 00:46 πμ

Denis de Rougemont: Kierkegaard και Άμλετ



Η ευτυχία, η πλήρης συμμετοχή στη ζωή, το σήμα της συναίνεσης στην ανθρώπινη κοινή συνθήκη, αυτά, στα μάτια τους είναι η γυναίκα, η αγάπη, ο γάμος. Και οι δύο λοιπόν φαίνονται αναγκασμένοι να παραιτηθούν από αυτά, εξ αιτίας της αποστολής των, του μυστικού των, ίσως και εξ αιτίας της βαθειάς μελαγχολικής των φύσης, και πάνω σ’ αυτό το τελευταίο σημείο η αμφιβολία μένει η ίδια και στις δυο περιπτώσεις. Ο Kierkegaard ερμηνεύεται πάνω στη διάλυση των αρραβώνων του με τη Ρεγγίνα, ερμηνεύεται, μπορούμε να πούμε, σ’ όλο το έργο του, και όχι μόνο σ’ έργα όπως το Ένοχος – οχι ένοχος, όπου είναι πράγματι η κάπως μεταμφιεσμένη αφήγηση των αρραβώνων του και η ατέρμων ανάλυση των κινήτρων της διάλυσης. Ο Shakespeare αντίθετα δεν αιτιολογεί σχεδόν τη στάση του Άμλετ απέναντι στην Οφηλία. Εδώ το ζωντανό παράδειγμα του Kierkegaard μας βοηθάει να κατανοήσουμε τον Άμλετ. Ο Kierkegaard αγαπά τη Regine Olsen, νεανίδα δεκαεπτά ετών και αγαπιέται από αυτή, αλλά έχει το αμφίβολο μυστικό του, το μυστικό της κλήσης του και εκείνο της μελαγχολίας του. Καταλαβαίνει λοιπόν ότι το μυστικό θα είναι πολύ βαρύ για τη νεαρά κόρη. Απλοϊκή και αυθόρμητη καθώς ήταν θα προσπαθήσει αυτή, εάν της το αποκάλυπτε, να επαναφέρει το μνηστήρα της σε μια άποψη της ύπαρξης και της θρησκείας περισσότερο αστική, θα υπονόμευε το θάρρος του, θα καταπίεζε την απόφασή του και θα γινόταν το χειρότερο εσωτερικό εμπόδιο στην εξωτερίκευση της κλήσης του. Μπορεί κανείς να νυμφευθεί όταν τον θέλουν να είναι μάρτυρας της αλήθειας; Ένας στρατιώτης στο μέτωπο πρέπει να νυμφευθεί; διερωτάται ο Kierkegaard, και μάλιστα όταν μάχεται, όπως αυτός, στις προφυλακές, στα μέτωπα του πνεύματος; Από το άλλο μέρος, διστάζει να μυήσει τη μνηστή του στη «δουλειά της μελαγχολίας»: δεν αισθάνεται το δικαίωμα να ταράξει αυτό το παιδί, να το παρασύρει στα βάσανα στα οποία ο ίδιος κινδυνεύει κάποτε να υποκύψει. «Ποιος μπορεί να κατανοήσει, γράφει, αυτή την αντίφαση του πόνου: να μην μπορεί να αποκαλυφθεί και να σκοτώσει την αγάπη, ν’ αποκαλυφθεί και να σκοτώσει την αγαπημένη;» Εάν εκλέξει να είναι το θύμα, μια μόνη διέξοδος του μένει ανοιχτή: να διακόψει με τη νεαρά κόρη που αγαπά, αλλά χωρίς να την αφήσει να υποψιαστεί προς στιγμή τη φύση του διπλού μυστικού του, και προς τούτο να πιστεύσει η μνηστή του ότι δεν την αγαπά πιά. Γνωρίζουμε την κωμωδία την οποία ο Kierkegaard αποφάσισε να παίξει απέναντι στη Ρεγγίνα. Εμφανίζεται στα μάτια της σαν κακοήθης, κυνικός διαφθορέας, ο οποίος έχει ίσως μεγάλα μειονεκτήματα συνείδησης και ο οποίος αποποιείται το γάμο για ν’ απολαύσει καλύτερα τη ζωή του ως εργένης. Λέει λέξεις σκληρές κατά το χωρισμό τους: «Αυτή με ρώτησε: δεν θέλεις λοιπόν να σε παντρευτώ; Απάντηση: ναι, σε δέκα χρόνια, όταν η φλόγα της νιότης θα έχει σβήσει: τότε θα χρειασθώ μια δεσποινίδα με δροσερό αίμα για να με ανανεάζει». Και ο Kierkegaard αρχίζοντας αυτή τη συζήτηση προσθέτει: «σκληρότητα αναγκαία!» Την εγκαταλείπει με ψυχρή προσποίηση, κατόπιν σπεύδει στο θέατρο, και, όταν συνήλθε, κλαίει όλη τη νύχτα. «Αλλά την επόμενη ημέρα», γράφει: «ήμουν ως συνήθως, και προσέτι πιο σπινθηροβόλος στο πνεύμα όσο ποτέ άλλοτε: αυτό ήταν αναγκαίο».

Μου φαίνεται ότι αυτή η συμπεριφορά στη διπολικότητά της, περισσότερο οδυνηρή παρά σκανδαλώδης, δεν αφήνει ακριβείς αναλογίες με τη συμπεριφορά του Άμλετ απέναντι σ’ ένα άλλο παιδί, την Οφηλία. Ο Άμλετ έχει επίσης καταλάβει ότι η αυθόρμητη και άδολη αγάπη της Οφηλίας θα είναι εμπόδιο στα μυστικά του σχέδια. Αυτόν σκεπτόταν ο Kierkegaard όταν έγραφε αυτές τις γραμμές, αναφερόμενος σ’ έναν ήρωα όλως θεωρητικό, όπως τον φαντάζεται: «Βλέπω ότι η ιδέα της ύπαρξής μου ναυαγεί πάνω σ’ αυτή τη νεαρά κόρη, ergo (=λοιπόν) η νεαρά κόρη πρέπει να εξαφανισθεί. Στην απώλειά της πάνω περνά η δική μου πορεία προς ένα μεγάλο σκοπό». Και βλέπουμε τον Άμλετ, όπως τον Kierkegaard, ν’ αμαυρώνεται στα μάτια της νεαράς κόρης, να ισχυρίζεται ότι δεν την αγαπά, να χρησιμοποιεί τα πιο κυνικά λόγια, και κατόπιν να καυγάζει: «Πώς θα γίνει να μην είμαι εύθυμος!». Ωστόσο ομολογεί μονολογώντας: «οφείλω να φανώ σκληρός, αλλά για να μπορώ να δράσω». Συντρέχει να σημειώσουμε εδώ, πολύ δικαιολογημένα, μια βαθειά διαφορά μεταξύ Kierkegaard και Άμλετ: Ο πρώτος έχει κάμει το παν για να μην υποφέρει η Ρεγγίνα, θέλησε να επωμισθεί όλο το δράμα, και το πέτυχε, αφού μπορεί να γράφει, όχι χωρίς πίκρα: «εκείνη επέλεξε την κραυγή, εγώ φύλαξα τον πόνο», ενώ ο Άμλετ ωθεί την Οφηλία στην αυτοκτονία και φαίνεται αδιάφορος σ’ αυτή την καταστροφή.






Γιώργος Η. Σαραντόγλου: H «τρέλλα» στo αρχαίο δράμα και η φαινομενολογική ψυχιατρική
Κατηγορία: Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Ψυχολογία
Γιώργος Η. Σαραντόγλου: H «τρέλλα» στo αρχαίο δράμα και η φαινομενολογική ψυχιατρική

H «τρέλλα» στo αρχαίο δράμα και η φαινομενολογική ψυχιατρική σαν μέθοδος αποκωδικοποίησης της ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 89, Απρίλιος 1984. EΔΩ και λίγα σχετικά χρόνια έχει γίνει...


Φώτης Καγγελάρης: Το Είναι και το Βλέμμα στην ψύχωση
Κατηγορία: Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Ψυχολογία
Φώτης Καγγελάρης: Το Είναι και το Βλέμμα στην ψύχωση

Το Είναι και το Βλέμμα στην ψύχωση (βλέπω άρα υπάρχω) ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 89, Απρίλιος 1984.  Μετάφραση από τα γαλλικά: Ντόρα Ζαγκούρογλου, Θόδωρος Παραδέλλης. ΚΑΤ ΑΡΧΑΣ,...


Denis de Rougemont: Kierkegaard και Άμλετ
Κατηγορία: Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Φιλοσοφία
Denis de Rougemont: Kierkegaard και Άμλετ

Kierkegaard και Άμλετ (Δύο Δανοί πρίγκηπες) ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 88, Μάρτιος 1984. Μετάφραση: Κ.Β. Μπουζέας. Η σταδιοδρομία του Soeren Kierkegaard εκτυλίχθηκε στη διάρκεια δώδεκα ετών σαν...


Kurt von Fritz: O «νους» του Αναξαγόρα
Κατηγορία: Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Φιλοσοφία
Kurt von Fritz: O «νους» του Αναξαγόρα

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 95, Νοέμβριος 1984. Μετάφραση: Δημήτρης Ηλιόπουλος. Όταν πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια εξέταζα, μέσα σε μια σειρά μελετών(1), την εξέλιξη της σημασίας της...


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Παν. Δρακόπουλος
Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του

Από την Εποπτεία, σε τρεις συνέχειες σε τεύχη του 1984. Αναδημοσιεύθηκε στο Παν. Δρακόπουλου, Κείμενα με Σπασμένη Ενότητα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 1995.   ΑΣ ΕΛΘΟΥΜΕ...