Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 19 Φεβρουαρίου 2013 00:46 πμ

Denis de Rougemont: Kierkegaard και Άμλετ



Βυθισμένος καθώς ήμουν, γράφοντας τις σελίδες που προηγούνται, στην εναλλακτική ανάγνωση του Kierkegaard και του Shakespeare, ομολογώ ότι μου έχει συμβεί πολλές φορές να μη γνωρίζω πολύ καλά ποιος από τους δυό μιλούσε και να φαντάζομαι ότι ο Άμλετ έχει γραφεί από τον Kierkegaard, και μάλιστα ότι ανάστροφα η βιογραφία του Kierkegaard έχει ληφθεί στη σκηνή δυόμισυ αιώνες προτού ζήσει. Το ελισαβετιανό ύφος του Kierkegaard, ο ενεργητικός λυρισμός του, όταν αναμειγνύει το τετριμμένο με ποιητικά clichés, οι μεταφορές μ’ ευφυολογήματα, οι ρητορικές τάσεις με διαλεκτικές επιτηδεύσεις, το παν συνέβαλε στην παραίσθηση, ως τη στιγμή που έπεφτα πάνω σε σημειώσεις του ίδιου του Kierkegaard για το πρόσωπο του Άμλετ, η οποία αποκαθιστούσε τις διαφορές. Είναι περίεργο ότι αυτή η σημείωση των δύο σελίδων έχει δημοσιευθεί ως παράρτημα σε βιβλίο στο οποίο ο Kierkegaard αφηγείται το δράμα των αρραβώνων του. Φαίνεται λοιπόν ότι ο παραλληλισμός που έχω διακιδυνεύσει προσφέρεται για το πνεύμα του Kierkegaard, και ότι ο ίδιος έχει επιμείνει να τον οριοθετήσει. Να σε συντομία το περιεχόμενο μιας σημείωσης με τον τίτλο: Πλάγιο βλέμμα πάνω στον Άμλετ του Shakespeare. Ο Kierkegaard μέμφεται τον Shakespeare ότι δεν έχει κάμει από τον Άμλετ ένα θρησκευτικό δράμα, γιατί, εάν οι ανησυχίες του Άμλετ δεν είναι θρησκευτικής τάξης, ο ήρωας παύει να είναι αληθινά τραγικός, προσεγγίζει το κωμικό. Εάν, αντίθετα, οι υπεκφυγές του εξαίρουν κίνητρα θρησκευτικά, αυτά θα γίνονταν απείρως ενδιαφέροντα, αλλά όταν δεν θα υπήρχε πια δράμα, με το τεχνικό και αισθητικό νόημα του όρου. Πράγματι, «μέσα στην αισθητική τάξη, το εμπόδιο πρέπει να είναι έξω από τον ήρωα, όχι στον ίδιο». Εάν το εμπόδιο στη δράση του είναι στον ίδιο, τότε πρόκειται για θρησκευτική ανησυχία. Σ’ αυτή την περίπτωση, ο ήρωας είναι μεγάλος από τον πόνο του, όχι από τον θρίαμβο του. Δεν υπάρχει πιο ένθεο ποιητικό παιχνίδι, δεν υπάρχει πιο πολύ από το σοβαρό, το υπαρξιακό. Μεταφράζουμε αυτό μ’ άλλους όρους: Εάν ο Άμλετ ήταν θρησκευτικός, δεν θα υπήρχε ο Άμλετ του Shakespeare, αλλά θα τον συνδέαμε απλά και καθαρά με τη βιογραφία του Kierkegaard. Το δράμα του Kierkegaard δεν ήταν πλασματικό, δεν είχε παιχθεί και δεν μπορούσε να είναι τέτοιο. Έζησε και υπέφερε συνειδητά (με συνείδηση, τρελλή, θα λέγαμε), όπως το καθαρό δράμα μιας χριστιανικής κλήσης. Εδώ τελειώνει, «αποτυγχάνει πάνω στην ύπαρξη» ο παραλληλισμός που προ ολίγου σκιαγράφησα. Προσπάθησα να φωτίσω μέσω των γνωστών σ’ όλους σκηνών, εκείνων του Shakespeare, ορισμένες μυστηριακές στιγμές μιας διαλεκτικής όλως εσωτερικής. Αισθά-νομαι τον κίνδυνο του εγχειρήματος: αυτόν της ευφυΐας. Είναι ο τεχνικός κίνδυνος, για να μιλήσω έτσι, της κάθε «έμμεσης ανακοίνωσης». Και τώρα, από πίστη στη μέθοδο του Kierkegaard, περνάμε χωρίς διέξοδο στην «άμεση ανακοίνωση», στην έρευνα της φύσης ή του μυστηρίου μιας κλήσης, ιστορικά βιωμένης.

Ο κύριος χαρακτήρας μιας πραγματικής κλήσης συνίσταται στην αμφιβολία. Αυτό φαίνεται άμεσα στη συνήθη σε μας χρήση του όρου κλήση, όπως στην περίπτωση του παιδιού που έχει κλήση δικηγόρου ή ποιητού, όταν προτιμά να συζητεί ή ν’ ασχολείται με λόγια της φαντασίας. Ο Mozart, ο οποίος συνέθετε μενουέττα σε ηλικία επτά ετών, είχε αναμφισβήτητα την κλήση του μουσικού. Πρόκειται για χάρισμα φυσικό και έμφυτες διαθέσεις. Υπάρχει όμως ένα πολύ διαφορετικό νόημα του όρου κλήση. Όταν ο Ιερεμίας δέχεται από το Θεό την εντολή να μιλήσει στα έθνη, απαντά: «Οὐκ ἐπίσταμαι λαλεῖν, ὅτι νεώτερος ἐγὼ εἰμι». Θα λέγαμε ότι δεν έχει κλήση, ακριβώς, τη δέχεται, του δόθηκε σε πείσμα αυτού που πράγματι είναι. «Καὶ εἶπε Κύριος πρός με μὴ λέγε ὅτι νεώτερος ἐγώ εἰμι,

ὃτι πρὸς πάντας, οὓς ἐὰν ἐξαποστείλω σε, πορεύση, καὶ πάντα ὅσα ἐὰν ἐντείλωμαί σοι λαλήσεις […] ἰδοὺ δέδωκα τοὺς λόγους μου εἰς τὸ στόμα σου». Είναι σαφώς δυνατό να διαχωρίσουμε καίρια αυτές τις δυο αντιφατικές κινήσεις: την ώθηση της φύσης και την κλήση του πνεύματος. Στον Kierkegaard υφίσταται η αμφιβολία. Είδαμε ότι η βαθειά μελαγχολία του τον χωρίζει από τους άλλους και από τα παιδικά του χρόνια, δημιουργεί από αυτή μια φύση εξαίρεσης. Αλλά η θρησκευτική κλήση η οποία τον πρό-λαβε στην αρχή της σταδιοδρομίας τους ως συγγραφέα, και τον επιφορτίζει με μια μοναδική αποστολή, τον κάνει εξαίρεση δευτέρου βαθμού, τον παραμερίζει για δεύτερη φορά, από λόγους πνευματικούς — αν και, σ’ αυτή την περίπτωση, η φύση και η αποδεκτή έκκληση του πνεύματος φαίνονται να ωθούν και να παρασύρουν στο ίδιο νόημα. Θα μπορούσαμε λοιπόν να ερμηνεύσουμε αυτή την κλήση κατά δύο τρόπους όλως αντίθετους. Μπορούμε πάντοτε να λέμε για τον Kierkegaard είτε ότι ήταν νευρασθενής, και ότι η περίπτωσή του διευκρινίζεται από την ψυχανάλυση, είτε ότι ήταν προφήτης, γεννημένος για να είναι ποιητής και φιλόσοφος, αλλά αναγκα-σμένος, από την υπερβατική κλήση, να γίνει ένας μάρτυρας της αλήθειας.






Γιώργος Η. Σαραντόγλου: H «τρέλλα» στo αρχαίο δράμα και η φαινομενολογική ψυχιατρική
Κατηγορία: Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Ψυχολογία
Γιώργος Η. Σαραντόγλου: H «τρέλλα» στo αρχαίο δράμα και η φαινομενολογική ψυχιατρική

H «τρέλλα» στo αρχαίο δράμα και η φαινομενολογική ψυχιατρική σαν μέθοδος αποκωδικοποίησης της ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 89, Απρίλιος 1984. EΔΩ και λίγα σχετικά χρόνια έχει γίνει...


Φώτης Καγγελάρης: Το Είναι και το Βλέμμα στην ψύχωση
Κατηγορία: Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Ψυχολογία
Φώτης Καγγελάρης: Το Είναι και το Βλέμμα στην ψύχωση

Το Είναι και το Βλέμμα στην ψύχωση (βλέπω άρα υπάρχω) ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 89, Απρίλιος 1984.  Μετάφραση από τα γαλλικά: Ντόρα Ζαγκούρογλου, Θόδωρος Παραδέλλης. ΚΑΤ ΑΡΧΑΣ,...


Denis de Rougemont: Kierkegaard και Άμλετ
Κατηγορία: Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Φιλοσοφία
Denis de Rougemont: Kierkegaard και Άμλετ

Kierkegaard και Άμλετ (Δύο Δανοί πρίγκηπες) ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 88, Μάρτιος 1984. Μετάφραση: Κ.Β. Μπουζέας. Η σταδιοδρομία του Soeren Kierkegaard εκτυλίχθηκε στη διάρκεια δώδεκα ετών σαν...


Kurt von Fritz: O «νους» του Αναξαγόρα
Κατηγορία: Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Φιλοσοφία
Kurt von Fritz: O «νους» του Αναξαγόρα

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 95, Νοέμβριος 1984. Μετάφραση: Δημήτρης Ηλιόπουλος. Όταν πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια εξέταζα, μέσα σε μια σειρά μελετών(1), την εξέλιξη της σημασίας της...


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Παν. Δρακόπουλος
Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του

Από την Εποπτεία, σε τρεις συνέχειες σε τεύχη του 1984. Αναδημοσιεύθηκε στο Παν. Δρακόπουλου, Κείμενα με Σπασμένη Ενότητα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 1995.   ΑΣ ΕΛΘΟΥΜΕ...