Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 | Αρχείο | Ιστορία - 19 Φεβρουαρίου 2013 12:26 μμ

Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;



Κατά τη διάρκεια τής Αναγέννησης, πολλοί έμποροι ήταν λιγότερο απασχολημένοι — ή, τουλάχιστον, πίστευαν ότι μπορούσαν να διαθέσουν περισσότερο χρόνο για τα πολιτιστικά θέματα. Το 1527 ένας έμπορος και πρέσβυς της Βενετίας σχεδόν σοκαρίστηκε όταν είδε ότι στη Φλωρεντία «αυτοί που κυβερνούν τη Δημοκρατία ξεχωρίζουν και ξεκοκκίζουν μαλλί, κι οι γιοί τους πουλούν υφάσματα κι ασχολούνται και μ’ άλλες δουλειές ακόμα και με τις πιο ταπεινές και ακάθαρτες». Αυτή η κατηγορία όμως των ανθρώπων εξαλειφόταν βαθμιαία από τη Φλωρεντία, όπως είχε εξαλειφθεί κι απ’ τη Βενετία. Τις περισσότερες φορές οι Ιταλοί έμποροι πρίγκηπες της Αναγέννησης είχαν υπαλλήλους κι ανταποκριτές που τους έκαναν τις πιο ακάθαρτες δουλειές.

Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα μεγάλο έμπορο, στην πραγματικότητα τον επικεφαλής της μεγαλύτερης οικονομικής οργάνωσης στον κόσμο τον 15ο αι., τον Λαυρέντιο τον Μεγαλοπρεπή. Ήταν ταυτόχρονα επικεφαλής της τράπεζας των Μεδίκων, μη εστεμμένος βασιλιάς της Φλωρεντίας, προστάτης της τέχνης, και ποιητής. Τα στοιχεία που έχουμε γι’αυτόν μας δείχνουν ότι, αντίθετα απ’ τους μεσαιωνικούς του προγόνους, ήταν ερασιτέχνης στις επιχειρήσεις και επαγγελματίας στη λογοτεχνία. Η κακοδιαχείριση της τράπεζάς του, ή μάλλον, η κακοδιαχείριση των ανθρώπων που τους είχε εμπιστευθεί τη λειτουργία της, επέσπευσε την πτώση της. Τ’ ότι προστάτευε όμως τις τέχνες προσέδωσε στην παράνομη εξουσία του ένα φωτοστέφανο εντιμότητας. Τα ποιήματά του τον έκαναν αγαπητό στους υπηκόους του (σ’ εκείνους τουλάχιστον που δεν είχαν αναμειχθεί στην χρεωκοπία της τράπεζας) και τον έκαναν διάσημο ανάμεσα στους διανο-ούμενους αριστοκράτες σ’ όλο τον κόσμο. Ο Νικολό Μακιαβέλλι, ο μεγάλος ιστορικός της Φλωρεντίας, επαινούσε τον Λαυρέντιο γιατί κυβερνούσε το κράτος σαν καλλιτέχνης αλλά τον κατηγορούσε για την άσχημη απόδοσή του στις επι-χειρήσεις. Μήπως όμως αυτή η έλλειψη επιχειρηματικής ικανότητας ήταν τ’ αναπόφευκτο σκέλος που συνόδευε τις καλλιτεχνικές του επιτεύξεις; Σήμερα δεν υποφέρουμε πια απ’ την χρεωκοπία της τράπεζας των Μεδίκων αλλά παραμένουμε ακόμα γοητευμένοι απ’ τους στίχους του Λαυρέντιο ντέι Μέντιτσι. Είναι πιο εύκολο για μας να είμαστε επιεικείς και να παρατηρήσουμε ότι οι επιχειρήσεις βρίσκονταν σε τόσο άσχημο επίπεδο εκείνη τήν εποχή που ακόμα και μια ικανή διαχείριση δε θ’ απέφερε πολλά τοκομερίδια. Μπορούμε ίσως να συγχωρέσουμε τον Λαυρέντιο γιατί παρέβλεψε ορισμένες ευκαιρίες εμπορικών επενδύσεων με 5% τόκο εφόσον επένδυσε στην τέχνη μ’ ένα τόκο που δε θα σταματήσει ποτέ ν’ αποδίδει.

Θα μπορούσε κανείς ακόμα και να ισχυριστεί ότι η επένδυση στον πολιτιστικό χώρο οδήγησε την Αναγέννηση σε πρόωρο θάνατο. Για ν’ αποκτήσει χρήματα για το οικοδόμημα του Αγ. Πέτρου στη Ρώμη, τη μόνη αναγεννησιακή εκκλησία που πιθανώς αντιπροσώπευε μια μεγαλύτερη επένδυση σε υλικό κι εργατικό δυναμικό απ’ ό,τι οποιοσδήποτε άλλος γοτθικός καθεδρικός ναός, ο Πάπας Λέων Ι’—ένας άλλος Μέδικος— προκήρυξε ένα ειδικό συγχωροχάρτι. Η πώληση συγχωροχαρτιών ήταν η σπίθα που άναψε τη φωτιά της Μεταρρύθμισης. Αυτό, πράγματι, ήταν μια μεγαλύτερη και καταστροφικώτερη δόνηση απ’ ό,τι η χρεωκοπία της τράπεζας των Μεδίκων. Όμως, ούτε η παπική φορολογική πίεση ούτε η αντίσταση του λαού σ’ αυτή ήταν καινούργιο φαινόμενο. Ακόμα κι αν δεν είχε γίνει η πολιτιστική επένδυση είναι πολύ πιθανό ότι τελικά θα συνέβαινε ο διαχωρισμός αυτός του χριστιανικού κόσμου. Το μόνο ίσως κέρδος που είχαμε απ’ αυτή την κατάσταση, παρόλο που και το κέρδος αυτό είναι πενιχρό, είναι ο ναός του Αγ. Πέτρου.

Κάθε εποχή είναι ένα μείγμα αρετών κι ατελειών. Σήμερα αγωνιζόμαστε για απεριόριστη ανθρώπινη πρόοδο, κι επενδύουμε κολοσσιαία ποσά στη λειτουργική επιστημονική καλλιέργεια. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και με την ουμανιστική καλλιέργεια. Πριν από λίγα χρόνια, όταν η αμερικανική οικονομία περνούσε μια μεγάλη κρίση, η τέχνη έφτασε στα ύψη!

Τι θλιβερή κατάπτωση! Δεν υποστηρίζω βέβαια ότι οι τραπεζίτες της Ν. Υόρκης θα πρέπει να παραμελήσουν τους καταθέτες τους και να εμπλουτίσουν το Metropolitan Museum. Ούτε προτείνω πάλι ότι οι επιχειρηματίες μας θα πρέπει να γράψουν λυρικά ερωτικά ποιήματα ή ότι οι πρόεδροί μας θα πρέπει να γίνουν μουσικοκριτικοί. Δε θα ήταν όμως όμορφο αν αφιερώναμε μια μεγαλύτερη αναλογία απ’ την αυξημένη μας αναψυχή και απ’ τον τεράστιό μας πλούτο στην υπόθαλψη της παιδείας;






Theodor W. Adorno: Φιλοσοφία της σύγχρονης μουσικής
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Τέχνες
Theodor W. Adorno: Φιλοσοφία της σύγχρονης μουσικής

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 78, Απρίλης 1983. Μετάφραση: Χαρά Τόμπρα. Διότι στην τέχνη δεν έχουμε απλώς να κάνουμε με ένα ευχάριστο ή χρήσιμο παιγνίδι, αλλά…. με μια...


Gabriel Marcel: Ο χρόνος μου και εγώ
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Gabriel Marcel: Ο χρόνος μου και εγώ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 81, Ιούλιος – Αύγουστος 1983. Μετάφραση: Νατάσα Τσουκαλά Από την Εισήγηση στο Συμπόσιο με τίτλο «Entretiens sur le temps». To Συμπόσιο έλαβε χώρα...


Rainer Maria Rilke: Ελεγείες του Duino – Η έβδομη ελεγεία
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Φιλοσοφία
Rainer Maria Rilke: Ελεγείες του Duino - Η έβδομη ελεγεία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Μετάφραση: Δημήτρης Λιαντίνης. Κάλεσμα όχι πια, όχι κάλεσμα νάναι, μεστωμένη φωνή, της κραυγής σου η φύση˙ ολοκάθαρα φώναζες σαν το...


Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Ιστορία
Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 80, Ιούνιος 1983. Μετάφραση: Νατάσα Τσουκαλά. Όταν ανθρωπιστές όπως ο Michelet κι ο Burckhardt επικύρωσαν τον όρο Αναγέννηση, πριν από πολλά χρόνια, μόλις...


Søren Kierkegaard: Από τα ημερολόγια
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Φιλοσοφία
Søren Kierkegaard: Από τα ημερολόγια

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 79, Μάιος 1983.  Μετάφραση: Σοφία Σκοπετέα. [Gilleleie, 1η Αύγ. 1835] Έτσι όπως προσπάθησα να δείξω στις προηγούμενες σελίδες είχαν αληθινά τα πράγματα για...